Uống Nước Lá Ngải Cứu: Lợi Ích Dân Gian Và Lưu Ý Quan Trọng

Nước lá ngải cứu được dân gian dùng để làm ấm bụng, giảm đau bụng kinh, kích thích ăn uống và giúp dễ ngủ. Tuy vậy, bằng chứng khoa học trên người còn hạn chế, và ngải cứu không phải loại lá "uống càng nhiều càng tốt". Lá chứa tinh dầu có hoạt chất có thể gây hại khi dùng lượng lớn kéo dài; phụ nữ mang thai, người động kinh, người đang dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh gan thận nên tránh hoặc hỏi bác sĩ trước khi uống.

Ngải cứu trong đời sống người Việt

Ngải cứu là cây thân thảo dễ trồng, mùi thơm hắc đặc trưng. Ngoài vườn nhà, lá ngải xuất hiện trong món trứng rán ngải cứu, gà hầm ngải cứu, canh ngải cứu, và trong các bài xông, chườm nóng. Đông y xem ngải cứu có vị đắng, tính ấm, thường dùng cho chứng lạnh bụng, kinh nguyệt không đều. Việc dùng ngải cứu như một món rau, ở lượng vừa phải, đã gắn với bữa ăn của nhiều gia đình.

Những lợi ích thường được nhắc đến

Làm ấm bụng, hỗ trợ tiêu hóa

Vị đắng của ngải cứu có thể kích thích tiết dịch tiêu hóa, giúp một số người thấy ăn ngon miệng hơn. Đây là trải nghiệm phổ biến, nhưng chưa được chứng minh bằng nghiên cứu lớn.

Hỗ trợ giảm đau bụng kinh

Dân gian dùng ngải cứu uống hoặc chườm ấm vùng bụng dưới trong kỳ kinh. Hơi ấm từ túi chườm tự nó đã giúp giảm co thắt. Nếu đau bụng kinh dữ dội, kéo dài, kèm rong kinh, cần khám phụ khoa vì có thể do lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung.

Giúp thư giãn, dễ ngủ

Mùi thơm của ngải được dùng trong túi thơm đặt đầu giường, như cách làm được kể trong bài túi ngải cứu đầu giường. Hiệu quả chủ yếu đến từ cảm giác thư thái, chưa nên xem là thuốc ngủ.

Vì sao cần thận trọng

Nhiều loài thuộc chi Artemisia, trong đó có ngải cứu, chứa tinh dầu có thujone. Ở liều cao, thujone có thể ảnh hưởng thần kinh, gây co giật. Lượng lá dùng trong một bữa ăn thường thấp, nhưng nấu nước đặc uống hằng ngày, hoặc dùng tinh dầu, cao đặc thì khác. Ngoài ra ngải cứu có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm với cây họ Cúc.

Nếu muốn dùng, hãy dùng như thế nào

• Ưu tiên dùng như rau trong bữa ăn, thay vì nấu nước đặc uống thay nước lọc.
• Không uống liên tục nhiều tuần. Dùng thỉnh thoảng, nghỉ xen kẽ.
• Không tự ý dùng tinh dầu ngải uống trong.
• Chọn lá sạch, rửa kỹ: ngải cứu mua ngoài chợ có thể có thuốc bảo vệ thực vật; tham khảo cách rửa rau củ đúng cách.
• Ngưng ngay nếu thấy buồn nôn, chóng mặt, nổi mẩn, đau bụng.

Phân biệt ngải cứu với các loại cây dễ nhầm

Ngoài chợ, ngải cứu đôi khi bị nhầm với một số cây có lá xẻ thùy tương tự. Lá ngải cứu thật có mặt trên xanh sẫm, mặt dưới phủ lông trắng bạc mịn, vò ra có mùi hắc thơm đặc trưng. Nếu tự hái ngoài tự nhiên mà không chắc chắn, đừng dùng để nấu nước uống. Cũng nên tránh hái ở ven đường, gần bãi rác hoặc khu công nghiệp vì cây có thể nhiễm bụi bẩn, kim loại nặng.

Ngải cứu và thuốc tây: những tương tác cần biết

Khi bạn đang điều trị một bệnh mạn tính, hãy báo cho bác sĩ biết mình có thói quen uống nước lá, kể cả khi nghĩ rằng "lá cây thì không sao". Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá khi có tác dụng phụ bất thường, ví dụ chảy máu kéo dài, men gan tăng hay chóng mặt. Đặc biệt với người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống động kinh, thuốc điều trị tiểu đường, việc thêm bất kỳ loại thảo dược nào cũng nên được trao đổi trước.

Những hiểu lầm cần tránh

"Uống ngải cứu để điều kinh, giải quyết chậm kinh." Chậm kinh có thể do mang thai, rối loạn nội tiết, căng thẳng, buồng trứng đa nang. Uống ngải cứu khi chưa loại trừ mang thai là điều nguy hiểm. Hãy thử thai và khám phụ khoa trước.

"Ngải cứu chữa được đau nửa đầu, cao huyết áp." Không có bằng chứng đủ mạnh. Người tăng huyết áp cần dùng thuốc theo chỉ định, không thay bằng lá cây.

"Thuốc nam thì lành, không có tác dụng phụ." Thảo dược cũng có hoạt chất, cũng có tác dụng phụ và tương tác thuốc như thuốc tây.

So sánh nhanh với một số loại lá quen thuộc

Người Việt có thói quen uống nhiều loại nước lá: tía tô, lá vối, lá sen, chè xanh. Mỗi loại có đặc điểm và lưu ý riêng. Lá tía tô thường được dùng khi cảm lạnh, còn chè xanh chứa caffeine. Nếu bạn quan tâm, bài khi nào nên uống nước lá tía tô phân tích chi tiết cho loại lá này. Nguyên tắc chung: dùng đa dạng, lượng vừa phải, không lấy nước lá thay nước lọc.

Khi nào cần đi khám

Đau bụng kinh khiến bạn phải nghỉ học, nghỉ làm; kinh nguyệt rối loạn kéo dài; mất ngủ nhiều tuần; ăn kém, sụt cân là những tình trạng cần được bác sĩ đánh giá. Ngải cứu, nếu dùng, chỉ nên là một thói quen ăn uống phụ trợ chứ không phải cách điều trị.