Miền Bắc chuyển lạnh: nhận biết và phòng đột quỵ cho người cao tuổi

Đợt không khí lạnh đầu tiên của năm tràn về các tỉnh phía Bắc khiến nhiệt độ giảm đột ngột, và đây là lúc người cao tuổi, người có bệnh tim mạch cần thay đổi một vài thói quen hằng ngày. Khi lạnh, mạch máu co lại, huyết áp có thể tăng, tim phải làm việc vất vả hơn, từ đó tăng nguy cơ đột quỵ và biến cố tim mạch. Nhận ra sớm các dấu hiệu như méo miệng, yếu tay chân, đau ngực, khó thở và gọi cấp cứu ngay là việc quan trọng nhất.

Cơ thể phản ứng thế nào khi nhiệt độ giảm sâu

Trong bài viết đăng ngày 10/11/2026 trên Báo Lào Cai (dẫn nguồn Báo Tin tức), BS Nguyễn Huy Hoàng thuộc Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam giải thích một chuỗi phản ứng khá rõ ràng:

• Mạch máu dưới da co lại để giữ nhiệt, làm tăng sức cản mà tim phải thắng khi bơm máu. Huyết áp có thể tăng, nhất là ở người chưa kiểm soát tốt tăng huyết áp.
• Nếu động mạch vành đã hẹp do xơ vữa, gắng sức trong trời lạnh có thể khiến nhu cầu oxy của cơ tim vượt quá lượng máu được cung cấp, gây cơn đau thắt ngực và có thể dẫn tới biến cố tim mạch nghiêm trọng.
• Rung nhĩ có thể hình thành cục máu đông trong tim; người đã được kê thuốc chống đông phải dùng đều, không tự ngưng.

Bác sĩ cũng lưu ý không nên hiểu đơn giản là "lạnh làm máu đặc lại và tắc mạch". Cơ thể vẫn tự điều hòa thân nhiệt, còn quá trình hình thành cục máu đông là một cơ chế sinh học phức tạp. Thông điệp thực tế là: lạnh tạo thêm áp lực cho hệ tim mạch vốn đã yếu.

Hai dạng đột quỵ và "thời gian vàng"

Theo thông tin từ Bệnh viện Đa khoa khu vực Cẩm Phả (Quảng Ninh) đăng trên Báo Đại biểu Nhân dân, đột quỵ xảy ra khi mạch máu não bị tắc hoặc vỡ:

Tế bào não có thể tổn thương không hồi phục chỉ sau vài phút thiếu máu. Đó là lý do mọi hướng dẫn đều nói giống nhau: đừng chờ "xem có đỡ không", đừng cạo gió hay chích máu đầu ngón tay, mà gọi cấp cứu ngay.

Những dấu hiệu không được chờ đợi

Ghi nhớ các biểu hiện dưới đây và dán lên tủ lạnh nếu nhà có người già:

1. Mặt méo, miệng lệch một bên.
2. Nói khó, nói ngọng đột ngột.
3. Yếu hoặc liệt tay, chân, một nửa người.
4. Đau đầu dữ dội, chóng mặt, mất thăng bằng.
5. Lú lẫn, lơ mơ hoặc mất ý thức.
6. Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, choáng váng hoặc yếu bất thường khi đang vận động.

Với các dấu hiệu méo mặt, yếu tay chân, đau ngực hay khó thở, BS Nguyễn Huy Hoàng khuyên gọi cấp cứu ngay và đo huyết áp trong lúc chờ. Người bị lạnh kéo dài, quần áo ẩm ướt, run nhiều, lú lẫn hoặc buồn ngủ bất thường cũng cần được hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Sinh hoạt hằng ngày: những điểm cần chỉnh

Tắm và vệ sinh

Dùng nước ấm vừa phải, không quá lạnh cũng không quá nóng. Nước lạnh gây co mạch mạnh; nước quá nóng làm giãn mạch, có thể gây chóng mặt, tụt huyết áp, đặc biệt khi đứng dậy. Nên tắm trong phòng kín gió, thử nhiệt độ nước trước, lau khô và mặc ấm ngay sau đó. Nhà tắm của người già nên có sàn chống trơn, tay vịn và cách gọi người hỗ trợ dễ dàng. Người hay choáng chỉ nên tắm khi có người nhà ở nhà.

Thức dậy và đi vệ sinh ban đêm

Chuyển tư thế từ từ: nằm sang ngồi, ngồi một lúc rồi mới đứng, vì đứng dậy nhanh có thể gây hạ huyết áp tư thế. Khi dậy đêm, bật đèn, khoác thêm áo, đi dép chống trơn. Nếu thấy chóng mặt, hãy ngồi hoặc nằm xuống chỗ an toàn và gọi người nhà, đừng cố đi tiếp.

Vận động

Không nên bỏ tập vì trời lạnh. Có thể chuyển vào trong nhà hoặc chọn khung giờ ấm hơn trong ngày thay vì đi bộ lúc sáng sớm sương muối; khởi động kỹ và tăng cường độ từ từ. Bài viết về lối sống giúp phòng đột quỵ có thêm gợi ý cho người trẻ lẫn người lớn tuổi.

Thuốc huyết áp: hai sai lầm hay gặp

Bác sĩ nêu hai điều cần tránh:

• Tự ngưng thuốc vì thấy vài lần đo huyết áp bình thường.
• Tự tăng liều chỉ vì một lần đo cao ngay sau khi từ ngoài trời lạnh vào nhà.

Muốn có con số chính xác, hãy ngồi nghỉ trong phòng ấm vài phút trước khi đo, ghi lại kết quả vào sổ để mang theo khi tái khám. Người chưa biết mình có tăng huyết áp hay không, đặc biệt nếu gia đình có người bệnh tim mạch hoặc đang thừa cân, nên đi kiểm tra định kỳ. Bệnh viện Cẩm Phả cũng nhấn mạnh nhóm tự ý ngưng hoặc đổi thuốc là một trong những nhóm có nguy cơ cao.

Ăn uống, rượu bia và giữ ấm

• Ăn nhiều rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và lượng đạm phù hợp; bớt đồ mặn và đồ nhiều chất béo bão hòa. Nếu quan tâm tới mỡ máu, có thể tham khảo bài mỡ máu cao và nguy cơ đột quỵ.
• Uống nước đều trong ngày, kể cả khi trời lạnh ít thấy khát.
• Không uống rượu để "làm ấm". Rượu khiến da đỏ bừng nhưng không chống được lạnh và làm giảm khả năng nhận biết nguy hiểm. Sau khi uống, tránh tắm một mình hoặc ra ngoài trời.
• Giữ ấm đầu, cổ và ngực; hạn chế ra ngoài khi rét sâu và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột.

Bác sĩ cũng nhắc người trẻ có thể bị đột quỵ, và có người không biết mình mang bệnh nền vì chưa từng khám sức khỏe. Cảm thấy khỏe không thay được việc đo huyết áp và đánh giá nguy cơ.