Mỡ máu cao ở người trẻ: vì sao đáng lo và cách giảm nguy cơ đột quỵ

Mỡ máu cao (rối loạn lipid máu) ngày càng được phát hiện ở người 20 đến 40 tuổi, thường tình cờ qua khám sức khỏe định kỳ vì bệnh hầu như không có triệu chứng. Khi cholesterol LDL ("mỡ xấu") cao kéo dài, mảng xơ vữa hình thành dần trong thành mạch máu, làm hẹp lòng mạch và có thể gây nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đôi khi ngay ở tuổi trẻ. Tin tốt là mỡ máu có thể kiểm soát được bằng thay đổi lối sống, và khi cần, bằng thuốc theo chỉ định bác sĩ.

Bài viết giúp người trẻ hiểu các chỉ số mỡ máu, những nguyên nhân thường gặp, mối liên hệ với đột quỵ và những việc nên làm ngay từ hôm nay.

Các chỉ số mỡ máu nói lên điều gì

Một xét nghiệm mỡ máu cơ bản (bộ lipid máu) thường gồm:

Ngưỡng "bình thường" và mục tiêu điều trị phụ thuộc vào nguy cơ tim mạch tổng thể của mỗi người (tuổi, huyết áp, tiểu đường, hút thuốc, tiền sử gia đình). Vì vậy, hãy để bác sĩ đọc kết quả thay vì chỉ so với cột tham chiếu.

Vì sao người trẻ cũng bị mỡ máu cao

Lối sống

• Ăn nhiều đồ chiên rán, thức ăn nhanh, thịt chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa.
• Uống nhiều trà sữa, nước ngọt, ăn nhiều đồ ngọt, tinh bột tinh chế làm tăng triglyceride.
• Uống rượu bia thường xuyên.
• Ngồi nhiều, ít vận động.
• Thừa cân, béo bụng.
• Hút thuốc lá, thuốc lá điện tử làm giảm HDL, tổn thương thành mạch.
• Thức khuya, căng thẳng kéo dài.

Di truyền

Một số người có bệnh tăng cholesterol máu có tính gia đình, LDL rất cao ngay từ nhỏ dù gầy và ăn uống điều độ. Nếu bố mẹ, anh chị em ruột bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ khi còn trẻ, hoặc LDL rất cao, bạn nên kiểm tra mỡ máu sớm.

Bệnh lý và thuốc

Suy giáp, tiểu đường, bệnh thận, gan nhiễm mỡ và một số thuốc có thể làm rối loạn mỡ máu. Khi phát hiện mỡ máu cao, bác sĩ thường kiểm tra thêm những yếu tố này.

Mỡ máu cao dẫn tới đột quỵ như thế nào

LDL dư thừa thấm vào thành động mạch, kích hoạt phản ứng viêm và hình thành mảng xơ vữa. Quá trình này diễn ra âm thầm trong nhiều năm. Mảng xơ vữa có thể:

• Làm hẹp động mạch cảnh, động mạch não, giảm lượng máu lên não.
• Nứt vỡ, tạo cục máu đông bít tắc đột ngột mạch máu, gây nhồi máu não.
• Bong ra thành mảnh nhỏ trôi theo dòng máu gây tắc mạch ở xa.

Mỡ máu cao hiếm khi đứng một mình. Khi đi kèm tăng huyết áp, hút thuốc, tiểu đường, nguy cơ đột quỵ tăng lên nhiều lần. Đây là lý do đột quỵ đang trẻ hóa và người trẻ không nên chủ quan.

Khi nào người trẻ nên xét nghiệm mỡ máu

• Người trưởng thành nên kiểm tra mỡ máu trong các đợt khám sức khỏe định kỳ.
• Sớm hơn và thường xuyên hơn nếu thừa cân, béo bụng, hút thuốc, ít vận động.
• Có tăng huyết áp, tiểu đường, gan nhiễm mỡ.
• Gia đình có người bị bệnh tim mạch, đột quỵ sớm hoặc mỡ máu rất cao.
• Có u vàng ở mí mắt, gân (dấu hiệu gợi ý cholesterol rất cao).

Thông thường nên nhịn ăn theo hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm, đặc biệt khi cần đo triglyceride chính xác.

Thay đổi lối sống: phần quan trọng nhất

Ăn uống

• Giảm chất béo bão hòa (mỡ động vật, da gia cầm, bơ, đồ chiên ngập dầu), tránh chất béo chuyển hóa trong bánh quy, đồ chiên công nghiệp.
• Ưu tiên cá, đậu, các loại hạt, dầu thực vật không bão hòa dùng vừa phải.
• Tăng chất xơ hòa tan: yến mạch, đậu, rau xanh, trái cây. Một số loại rau quen thuộc được giới thiệu trong bài rau giảm mỡ máu từ bếp Việt.
• Cắt giảm đồ uống có đường và rượu bia, đặc biệt khi triglyceride cao.
• Giảm muối để bảo vệ huyết áp.

Vận động

Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, chơi thể thao vừa sức đều đặn giúp tăng HDL, giảm triglyceride và hỗ trợ giảm cân. Người chưa quen tập nên tăng dần, khởi động kỹ; người có bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ về mức độ phù hợp. Vận động cường độ cao đột ngột ở người có bệnh tim mạch tiềm ẩn có thể gây nguy hiểm, như phân tích trong bài về đột quỵ khi chơi thể thao.

Bỏ thuốc lá, ngủ đủ

Bỏ thuốc lá là một trong những thay đổi có lợi nhất cho mạch máu. Ngủ đủ, quản lý căng thẳng giúp kiểm soát cân nặng và huyết áp tốt hơn.

Khi nào cần dùng thuốc

Với nhiều người trẻ, thay đổi lối sống có thể cải thiện đáng kể mỡ máu. Tuy nhiên, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hạ mỡ máu khi LDL rất cao, nghi tăng cholesterol gia đình, hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ đi kèm. Thuốc cần được kê đơn và theo dõi định kỳ. Không tự mua thuốc theo lời người quen, và không tự ngừng thuốc khi thấy chỉ số đã đẹp.

Cũng nên thận trọng với thực phẩm chức năng quảng cáo "hạ mỡ máu thần tốc". Chúng không thay được thuốc điều trị và có thể tương tác với thuốc đang dùng.

Dấu hiệu đột quỵ cần gọi cấp cứu ngay

Nhớ quy tắc nhận biết nhanh: méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó hoặc nói ngọng đột ngột. Ngoài ra có thể có nhìn mờ đột ngột, chóng mặt mất thăng bằng, đau đầu dữ dội bất thường. Khi thấy những dấu hiệu này, gọi cấp cứu 115 ngay, ghi lại thời điểm khởi phát. Thời gian là yếu tố quyết định trong điều trị đột quỵ.

Kết luận

Mỡ máu cao ở người trẻ là "kẻ thầm lặng" dọn đường cho đột quỵ và bệnh tim. Xét nghiệm định kỳ, thay đổi chế độ ăn, vận động đều, bỏ thuốc lá và dùng thuốc khi bác sĩ chỉ định là những việc giúp bạn kiểm soát nguy cơ từ sớm, khi mạch máu còn trẻ và dễ bảo vệ nhất.