Syria: Truy Nã Hàng Loạt Và Bài Toán Hòa Giải Dân Tộc

Sau khi chính quyền Bashar al-Assad sụp đổ vào tháng 12 năm 2024, giới chức mới ở Syria đứng trước hai đòi hỏi tưởng như mâu thuẫn: truy cứu trách nhiệm những người gây ra tội ác trong hơn một thập kỷ nội chiến, bao gồm việc phát lệnh truy nã hàng loạt, và đồng thời hàn gắn một xã hội chia rẽ sâu sắc theo sắc tộc, tôn giáo, phe phái. Thành bại của Syria phụ thuộc nhiều vào việc truy nã có diễn ra theo pháp luật, công bằng, hay trượt thành trả thù tập thể.

Diễn biến chính trị ở Syria thay đổi nhanh, nên bài viết này tập trung vào những vấn đề mang tính nền tảng mà mọi quốc gia hậu xung đột đều phải đối mặt.

Bối cảnh: một đất nước sau hơn mười năm nội chiến

Cuộc nội chiến bắt đầu từ năm 2011 đã khiến hàng trăm nghìn người chết, hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa, trở thành người tị nạn ở nước ngoài hoặc di tản trong nước. Các tổ chức nhân quyền quốc tế đã ghi nhận nhiều cáo buộc nghiêm trọng như bắt giữ tùy tiện, tra tấn trong nhà tù, mất tích cưỡng bức, tấn công vào khu dân cư. Khi chính quyền cũ sụp đổ, việc mở cửa các nhà tù và phát hiện mồ chôn tập thể khiến nhu cầu đòi công lý của người dân dâng cao.

Truy nã hàng loạt: vì sao và rủi ro gì

Lý do truy nã

• Đáp ứng đòi hỏi công lý của nạn nhân và gia đình họ.
• Ngăn những người bị cáo buộc bỏ trốn, tẩu tán tài sản, tiêu hủy bằng chứng.
• Khẳng định nhà nước mới không dung túng tội ác.

Rủi ro

• Quy kết tập thể: nếu truy cứu dựa trên cộng đồng, sắc tộc thay vì hành vi cá nhân, dễ đẩy cả nhóm người vào thế đối đầu.
• Trả thù ngoài pháp luật: khi tòa án chưa vận hành, các nhóm vũ trang có thể tự "xử lý" người bị nghi ngờ.
• Thiếu năng lực tư pháp: điều tra, thu thập chứng cứ, xét xử công bằng cần thời gian và nguồn lực lớn.
• Công lý của kẻ thắng: nếu chỉ truy cứu một phía, những vi phạm của các nhóm khác bị bỏ qua, niềm tin vào tiến trình bị xói mòn.

Công lý chuyển tiếp là gì

"Công lý chuyển tiếp" là tập hợp các biện pháp mà xã hội dùng để xử lý di sản vi phạm nhân quyền quy mô lớn sau xung đột hoặc chế độ độc tài. Thường gồm bốn trụ cột:

Hòa giải dân tộc: khó ở đâu

Syria là xã hội đa dạng: người Ả Rập Sunni chiếm đa số, cùng người Alawite, Kitô giáo, Druze, người Kurd và nhiều nhóm khác. Gia đình Assad thuộc cộng đồng Alawite, nên sau khi chính quyền cũ sụp đổ, có nguy cơ cộng đồng này bị nhìn nhận chung là "phe chế độ". Các đợt bạo lực mang màu sắc giáo phái đã xảy ra, cho thấy ranh giới mong manh giữa đòi công lý và trả thù. Người Kurd ở phía đông bắc có lực lượng và chính quyền tự quản riêng, đặt ra câu hỏi về mô hình nhà nước. Hòa giải đòi hỏi:

• Cam kết rõ ràng rằng trách nhiệm là cá nhân, không phải tập thể.
• Bảo vệ các cộng đồng thiểu số khỏi bạo lực trả thù.
• Tiến trình chính trị bao trùm, cho các nhóm có tiếng nói trong việc soạn hiến pháp, bầu cử.
• Giải giáp, tái hòa nhập các nhóm vũ trang.

Bài học từ các nước khác

Nam Phi sau chế độ apartheid lập Ủy ban Sự thật và Hòa giải, cho phép ân xá có điều kiện đổi lấy việc khai nhận sự thật. Mô hình này được ca ngợi vì tránh được nội chiến, nhưng cũng bị phê phán là nạn nhân chưa được đền bù thỏa đáng.

Rwanda sau diệt chủng 1994 kết hợp tòa án quốc tế, tòa án quốc gia và các tòa án cộng đồng gacaca để xử số lượng bị cáo khổng lồ.

Iraq sau năm 2003 với chính sách loại bỏ thành viên đảng Ba'ath trên diện rộng khiến nhiều người mất việc, góp phần gây bất ổn. Đây thường được nhắc như bài học về rủi ro của thanh trừng hàng loạt thiếu phân biệt.

Vai trò của cộng đồng quốc tế

Các tổ chức quốc tế đã thu thập bằng chứng về tội ác ở Syria trong nhiều năm, một số tòa án ở châu Âu đã xét xử cá nhân theo thẩm quyền tài phán phổ quát. Hỗ trợ kỹ thuật cho tư pháp Syria, tài trợ tái thiết và việc dỡ bỏ trừng phạt có điều kiện là những đòn bẩy quan trọng. Tuy nhiên, Syria cũng là nơi giao thoa lợi ích của nhiều cường quốc và nước láng giềng, khiến tiến trình càng phức tạp. Cạnh tranh giữa các cường quốc hiện nay thể hiện ở nhiều mặt trận, từ quân sự như phân tích trong bài Nga đáp trả B-21 Raider đến thương mại như câu chuyện đe dọa thuế quan với EU.

Người tị nạn và câu hỏi trở về

Hàng triệu người Syria đang sống ở Thổ Nhĩ Kỳ, Lebanon, Jordan, châu Âu. Việc họ có trở về hay không phụ thuộc vào an ninh, nhà cửa, việc làm, và niềm tin rằng mình sẽ không bị truy bức. Một tiến trình truy nã minh bạch, chỉ nhắm vào người có bằng chứng phạm tội, sẽ giúp nhiều người yên tâm hơn.

Theo dõi tin Syria thế nào cho tỉnh táo

• Phân biệt tuyên bố của chính quyền với kết quả xác minh độc lập.
• Chú ý nguồn tin từ nhiều phía, kể cả tổ chức nhân quyền và báo chí độc lập.
• Cẩn thận với video, hình ảnh lan truyền chưa được xác minh thời gian, địa điểm.