Kỷ tử: tác dụng, cách uống và những ai nên thận trọng

Kỷ tử (câu kỷ tử, goji berry) là quả mọng nhỏ màu đỏ cam, thường được phơi khô để pha trà, nấu chè, hầm canh. Kỷ tử chứa nhiều chất chống oxy hóa, đặc biệt là zeaxanthin, một sắc tố có ở vùng hoàng điểm của mắt, cùng chất xơ và một số vitamin, khoáng chất. Dùng kỷ tử như một thực phẩm trong bữa ăn là an toàn với đa số người, nhưng người đang dùng thuốc chống đông warfarin, người tiểu đường đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai nên thận trọng.

Bài viết giải thích kỷ tử có gì, những tác dụng có cơ sở, cách uống ngon và an toàn, cách chọn kỷ tử sạch giữa thị trường nhiều hàng tẩm hóa chất.

Kỷ tử là gì

Kỷ tử là quả của cây câu kỷ (chi Lycium), được trồng nhiều ở vùng Ninh Hạ và các tỉnh tây bắc Trung Quốc. Trong y học cổ truyền phương Đông, kỷ tử là vị thuốc quen thuộc, được cho là bổ can thận, sáng mắt. Ngày nay, kỷ tử còn được bán rộng rãi ở phương Tây như một "siêu thực phẩm".

Trên thị trường Việt Nam có kỷ tử đỏ (phổ biến nhất) và kỷ tử đen (hắc kỷ tử), loại sau có màu tím đen, giàu anthocyanin.

Thành phần dinh dưỡng đáng chú ý

• Zeaxanthin và các carotenoid: tạo màu đỏ cam, là sắc tố chống oxy hóa liên quan đến sức khỏe mắt.
• Polysaccharide của kỷ tử: nhóm chất được nghiên cứu nhiều về tác dụng chống oxy hóa và miễn dịch, chủ yếu ở mức thí nghiệm và nghiên cứu nhỏ.
• Chất xơ: kỷ tử khô ăn cả quả cung cấp thêm chất xơ.
• Vitamin và khoáng chất: có vitamin C (giảm khi phơi sấy), sắt, kẽm ở lượng vừa phải.
• Đường tự nhiên: kỷ tử khô có vị ngọt, chứa đường; cần tính đến nếu bạn đang kiểm soát đường huyết.

Những tác dụng có cơ sở và giới hạn

Hỗ trợ sức khỏe mắt

Zeaxanthin cùng lutein tập trung ở hoàng điểm, giúp lọc ánh sáng xanh và chống oxy hóa. Một số nghiên cứu nhỏ cho thấy ăn kỷ tử đều đặn có thể làm tăng mật độ sắc tố hoàng điểm. Đây là lợi ích hợp lý, nhưng kỷ tử không thay thế khám mắt định kỳ hay điều trị bệnh mắt.

Chống oxy hóa

Như nhiều loại quả mọng sẫm màu, kỷ tử góp phần vào lượng chất chống oxy hóa trong khẩu phần. Lợi ích này đến từ chế độ ăn nhiều rau quả nói chung, kỷ tử là một phần trong đó.

Những tuyên bố cần nghe dè dặt

Quảng cáo thường gắn kỷ tử với "chống ung thư", "chữa tiểu đường", "tăng cường sinh lý", "trường thọ". Các nghiên cứu về những tác dụng này phần lớn là trên tế bào, động vật hoặc nhóm người nhỏ, chưa đủ để coi kỷ tử là thuốc. Hãy xem kỷ tử là thực phẩm bổ dưỡng, không phải phương thuốc.

Cách uống kỷ tử ngon và đơn giản

Trà kỷ tử

1. Rửa nhanh một nắm nhỏ kỷ tử khô (khoảng 10 đến 15 gram) dưới nước sạch.
2. Cho vào cốc, rót nước nóng khoảng 80 đến 90 độ, đậy nắp 5 đến 10 phút.
3. Uống nước và ăn luôn quả đã nở mềm để tận dụng chất xơ.

Có thể kết hợp với táo đỏ, cúc hoa, hoặc vài lát gừng. Không cần thêm đường vì kỷ tử đã có vị ngọt tự nhiên.

Trong món ăn

• Thả vào nồi canh gà, canh xương, cháo trong vài phút cuối.
• Rắc lên sữa chua, yến mạch, salad như nho khô.
• Nấu chè hạt sen, chè dưỡng nhan.

Lượng dùng hợp lý

Với người lớn khỏe mạnh, một nắm nhỏ kỷ tử khô mỗi ngày là mức phổ biến trong ẩm thực. Ăn quá nhiều có thể gây đầy bụng, tiêu chảy ở người nhạy cảm, và làm tăng lượng đường nạp vào.

Chọn kỷ tử sạch: cảnh giác hàng tẩm hóa chất

Kỷ tử khô là mặt hàng dễ bị xử lý để trông đẹp hơn, như xông lưu huỳnh để giữ màu và chống mốc, hoặc nhuộm màu. Một số mẹo chọn:

• Màu sắc: kỷ tử tự nhiên màu đỏ cam hơi sẫm, không đều tuyệt đối. Quả đỏ tươi rực rỡ, bóng loáng bất thường nên nghi ngờ.
• Mùi: kỷ tử sạch có mùi thơm nhẹ. Mùi hắc, chua gắt có thể do lưu huỳnh.
• Vị: ngọt dịu tự nhiên. Vị chua, đắng hoặc chát là dấu hiệu không tốt.
• Ngâm nước: nước ngâm kỷ tử tự nhiên chỉ hơi vàng nhạt; nước chuyển đỏ đậm nhanh có thể do nhuộm màu.
• Bao bì: chọn sản phẩm có nhãn, nguồn gốc, ngày đóng gói từ nơi bán uy tín.

Bảo quản kỷ tử trong lọ kín, nơi khô mát hoặc ngăn mát tủ lạnh. Kỷ tử bị dính cục, ẩm, có đốm mốc nên bỏ đi.

Ai cần thận trọng

• Người dùng thuốc chống đông warfarin: đã có báo cáo kỷ tử có thể làm tăng tác dụng chống đông, tăng nguy cơ chảy máu. Hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
• Người tiểu đường, tăng huyết áp đang dùng thuốc: kỷ tử có thể ảnh hưởng đến đường huyết, huyết áp; nên theo dõi và trao đổi với bác sĩ.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú: chưa đủ dữ liệu an toàn ở liều cao; dùng lượng nhỏ trong món ăn và hỏi bác sĩ nếu muốn dùng thường xuyên.
• Người dị ứng: người dị ứng với các cây họ Cà (cà chua, ớt, khoai tây) hoặc phấn hoa có thể có phản ứng chéo.
• Người đang tiêu chảy, đầy bụng: nên tạm ngưng.

Kỷ tử trong một lối sống lành mạnh

Một cốc trà kỷ tử buổi chiều thay cho trà sữa ngọt là thay đổi nhỏ nhưng có lợi. Nếu bạn thích các loại đồ uống thảo mộc khác, có thể tham khảo bài về các loại nước uống thanh mát, hoặc bổ sung thêm một món ăn vặt giàu khoáng chất như hạt bí rang. Đa dạng thực phẩm luôn tốt hơn trông chờ vào một "siêu thực phẩm" duy nhất.

Kết luận

Kỷ tử là thực phẩm bổ dưỡng, dễ dùng, có lợi cho mắt và góp phần cung cấp chất chống oxy hóa. Chọn kỷ tử sạch, dùng lượng vừa phải, và nếu bạn đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc chống đông, hãy hỏi bác sĩ trước khi biến trà kỷ tử thành thói quen hằng ngày.