Hugo Schmeisser: Sturmgewehr 44 và những năm ở Izhmash Liên Xô

Hugo Schmeisser là kỹ sư vũ khí người Đức đứng sau Sturmgewehr 44 (StG 44), khẩu súng thường được coi là súng trường tấn công đầu tiên được sản xuất hàng loạt. Sau Thế chiến II, ông bị đưa sang Liên Xô và làm việc tại Izhevsk, nơi đặt nhà máy Izhmash sản xuất AK-47. Từ đó nảy sinh câu hỏi quen thuộc: Schmeisser có "thiết kế" AK-47 hay không? Bài viết này đi theo góc kỹ thuật: StG 44 hoạt động thế nào, AK-47 khác ở đâu, và vai trò thực tế của nhóm kỹ sư Đức ở Izhevsk.

Bối cảnh ra đời của Sturmgewehr 44

Trước Thế chiến II, bộ binh các nước chủ yếu dùng súng trường bắn từng phát với đạn trường uy lực lớn, tầm bắn hiệu quả vượt xa khoảng cách giao chiến thực tế. Bên cạnh đó là súng tiểu liên dùng đạn súng ngắn, bắn liên thanh nhưng tầm ngắn. Kinh nghiệm chiến trường, nhất là ở mặt trận phía Đông, cho thấy phần lớn trận đánh diễn ra ở cự ly vài trăm mét. Quân đội Đức cần một khẩu súng nằm giữa hai loại trên.

Lời giải là đạn trung gian 7,92×33 mm Kurz: ngắn hơn và nhẹ hơn đạn súng trường 7,92×57 mm, đủ mạnh cho cự ly trung bình nhưng có độ giật thấp, cho phép bắn liên thanh có kiểm soát. Khẩu súng dùng loại đạn này đi qua nhiều tên gọi như MKb 42(H), MP 43, MP 44 trước khi được đặt tên Sturmgewehr 44, nghĩa là "súng trường xung kích".

Cơ chế hoạt động của StG 44

Về nguyên lý, StG 44 là súng trích khí, khóa nòng kiểu bệ khóa nghiêng (tilting bolt):

• Khi bắn, một phần khí thuốc được trích qua lỗ trên nòng, đẩy piston hành trình dài nằm phía trên nòng lùi về sau.
• Bệ khóa lùi theo piston, làm khóa nòng nghiêng lên khỏi vị trí khóa với thân súng, mở khóa và kéo vỏ đạn ra.
• Lò xo đẩy cụm khóa nòng về trước, nạp viên tiếp theo, khóa nòng hạ xuống để khóa lại.

Thân súng được chế tạo phần lớn bằng thép dập, tán và hàn, giúp sản xuất nhanh, rẻ hơn gia công cắt gọt truyền thống. Hộp tiếp đạn cong 30 viên, chế độ bắn phát một và liên thanh. Nhược điểm được ghi nhận gồm trọng lượng khá nặng, thân dập có thể móp khi va đập, và chất lượng không đều vì sản xuất trong giai đoạn cuối chiến tranh thiếu nguyên liệu.

Ý nghĩa lớn nhất của StG 44 không nằm ở chi tiết cơ khí, mà ở khái niệm: một khẩu súng cá nhân dùng đạn trung gian, hộp đạn rời dung lượng lớn, bắn được liên thanh. Gần như mọi súng trường bộ binh hiện đại đều đi theo khái niệm này.

Hugo Schmeisser là ai

Hugo Schmeisser (1884–1953) xuất thân trong gia đình thiết kế vũ khí; cha ông, Louis Schmeisser, cũng là nhà thiết kế súng. Tên ông gắn với các khẩu tiểu liên MP 18, MP 28 từ những năm sau Thế chiến I. Một chi tiết hay gây nhầm lẫn: khẩu MP 40 thường bị gọi là "Schmeisser" trong văn hóa đại chúng, nhưng thực ra do hãng Erma phát triển; Schmeisser chủ yếu liên quan đến hộp tiếp đạn của nó.

Với StG 44, Schmeisser và hãng Haenel ở Suhl là đơn vị phát triển chính, trên nền yêu cầu và đạn do quân đội Đức đặt ra. Cuộc đời và hành trình của ông được kể chi tiết trong bài sự thật về hành trình Hugo Schmeisser sang Liên Xô; ở đây ta tập trung vào phần cơ khí.

Izhevsk và Izhmash: nhóm kỹ sư Đức làm gì

Sau chiến tranh, Suhl nằm trong vùng chiếm đóng của Liên Xô. Năm 1946, Schmeisser cùng một số kỹ sư, kỹ thuật viên Đức được đưa đến Izhevsk, thành phố công nghiệp vũ khí ở vùng Ural, nơi có nhà máy sau này mang tên Izhmash (nay thuộc tập đoàn Kalashnikov). Ông ở đó đến đầu những năm 1950 rồi được về Đức và mất không lâu sau đó.

Tài liệu công khai cho thấy nhóm chuyên gia Đức chủ yếu được dùng trong các vấn đề công nghệ sản xuất: dập thép, xử lý nhiệt, tổ chức dây chuyền. Đây là mảng mà công nghiệp Đức có kinh nghiệm sâu. Việc họ tham gia trực tiếp đến đâu vào thiết kế AK-47 vẫn là chủ đề tranh luận, vì hồ sơ lưu trữ chi tiết không được công bố đầy đủ. Các nguồn chính thức của Nga luôn ghi nhận Mikhail Kalashnikov và nhóm thiết kế Liên Xô là tác giả.

StG 44 và AK-47: giống ở bề ngoài, khác ở bên trong

Nhìn dáng ngoài, hai khẩu súng có nét giống: hộp đạn cong, ống trích khí phía trên nòng, báng và tay cầm bố trí tương tự. Nhưng khi tháo ra, khác biệt khá rõ:

Khóa nòng xoay là điểm then chốt: nó đã có trên nhiều thiết kế trước đó, như súng trường M1 Garand của Mỹ. Vì vậy các nhà nghiên cứu vũ khí thường kết luận: AK-47 chịu ảnh hưởng về khái niệm súng trường tấn công dùng đạn trung gian, mà StG 44 là ví dụ tiên phong, nhưng về cơ khí thì nó là thiết kế khác hẳn, tổng hợp nhiều giải pháp có sẵn theo hướng đơn giản, bền bỉ.

Thép dập: nơi chuyên môn Đức có thể đã tạo khác biệt

Thú vị là bản AK-47 đời đầu gặp khó với thân súng dập, tỷ lệ phế phẩm cao, nên nhà máy chuyển sang thân gia công từ phôi thép đặc, nặng và tốn kém hơn. Đến cuối thập niên 1950, phiên bản cải tiến AKM mới dùng thành công thân thép dập. Nhiều tác giả cho rằng kinh nghiệm dập thép tích lũy ở Izhevsk, trong đó có đóng góp của chuyên gia Đức những năm đầu, là một phần của quá trình này. Đây là nhận định hợp lý nhưng không có tài liệu nào xác định rõ mức độ.

Bài học kỹ thuật từ câu chuyện

• Khái niệm quan trọng không kém chi tiết: StG 44 thay đổi học thuyết bộ binh nhờ ý tưởng đạn trung gian, dù bản thân khẩu súng còn nhiều khuyết điểm.
• Thiết kế hiếm khi là công của một người: súng hiện đại là tổng hợp giải pháp từ nhiều nguồn, nên tranh cãi "ai sao chép ai" thường đơn giản hóa vấn đề.
• Công nghệ sản xuất quyết định thành bại: một thiết kế tốt mà không sản xuất hàng loạt ổn định được thì vẫn thất bại.

Những ai quan tâm lịch sử chiến tranh và tình báo thời kỳ này có thể đọc thêm về điệp viên Liên Xô Ichiro Kuroba hay nữ điệp viên Marthe Cohn trên Web 1 Ngày.