Formaldehyde trong nhà bếp: chọn đồ dùng an toàn cho gia đình

Formaldehyde trong nhà bếp chủ yếu đến từ hai nguồn: tủ bếp, kệ làm bằng gỗ công nghiệp dùng keo gốc formaldehyde, và đồ ăn bằng nhựa melamine kém chất lượng khi gặp nhiệt độ cao hoặc thức ăn chua. Muốn giảm phơi nhiễm, gia đình nên chọn ván gỗ có chứng nhận phát thải thấp, không dùng melamine để đựng đồ nóng hay cho vào lò vi sóng, và giữ bếp luôn thông thoáng. Bài viết dưới đây giải thích formaldehyde là gì, nó nằm ở đâu trong căn bếp và cách chọn từng món đồ để an tâm hơn.

Formaldehyde là chất gì và vì sao cần để ý

Formaldehyde là một hợp chất hữu cơ đơn giản, ở nhiệt độ phòng là khí không màu, mùi hăng. Dung dịch của nó trong nước chính là formalin, thứ từng gây xôn xao khi bị phát hiện dùng để ướp thực phẩm. Trong công nghiệp, formaldehyde là nguyên liệu làm keo dán gỗ (urea-formaldehyde, melamine-formaldehyde, phenol-formaldehyde), nhựa melamine, sơn, vải chống nhăn và nhiều sản phẩm khác.

Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp formaldehyde vào nhóm 1, tức chất đã có đủ bằng chứng gây ung thư ở người, chủ yếu liên quan đến ung thư vòm họng khi phơi nhiễm qua đường hô hấp ở mức cao và kéo dài, thường gặp trong môi trường nghề nghiệp. Ở mức thấp trong nhà, biểu hiện dễ thấy hơn là cay mắt, chảy nước mắt, rát họng, ho, đau đầu, đặc biệt ở người có cơ địa dị ứng, trẻ nhỏ và người mắc bệnh hô hấp.

Điều quan trọng là: formaldehyde có mặt ở khắp nơi với lượng nhỏ, kể cả trong một số thực phẩm tự nhiên. Mục tiêu không phải loại bỏ hoàn toàn mà là tránh những nguồn phát thải lớn, kéo dài trong không gian kín như căn bếp.

Những nguồn formaldehyde thường gặp trong căn bếp

Tủ bếp, kệ, mặt bàn bằng gỗ công nghiệp

Ván MDF, ván dăm (particle board), ván ép đều được ép bằng keo. Nếu keo là loại urea-formaldehyde rẻ tiền và nhà sản xuất không kiểm soát tốt, formaldehyde dư sẽ thoát ra không khí dần dần, mạnh nhất trong vài tháng đầu sau khi lắp đặt và tăng lên khi trời nóng ẩm. Căn bếp ở Việt Nam thường nóng vì nấu nướng, lại hay đóng kín khi bật điều hòa, nên đây là nguồn đáng chú ý nhất.

Bát đĩa, khay, thìa bằng nhựa melamine

Melamine là nhựa tạo từ melamine và formaldehyde. Sản phẩm đạt chuẩn khá bền và an toàn khi dùng đúng cách. Vấn đề nằm ở hàng trôi nổi pha trộn bột độn, đóng rắn không hoàn toàn, hoặc khi người dùng đựng canh nóng, đồ chua, cho vào lò vi sóng. Lúc đó lượng formaldehyde và melamine thôi nhiễm vào thức ăn có thể tăng.

Các nguồn khác

• Sơn, vecni, keo dán mới thi công khi cải tạo bếp.
• Khăn trải bàn, rèm cửa xử lý chống nhăn.
• Khí từ việc đốt gas, đốt than, khói thuốc lá trong nhà.
• Thực phẩm bị ướp formalin trái phép như bánh phở, bún, hải sản, thịt để lâu không hỏng.

Chọn tủ bếp và đồ gỗ: nhìn vào tiêu chuẩn phát thải

Khi đặt tủ bếp, đừng chỉ hỏi giá và màu, hãy hỏi về loại ván và tiêu chuẩn phát thải formaldehyde. Một số ký hiệu phổ biến trên thị trường:

Một số gợi ý thực tế:

• Yêu cầu nhà cung cấp cho xem chứng nhận hoặc nhãn trên tấm ván, không chỉ nghe lời quảng cáo "ván chuẩn châu Âu".
• Khu vực gần chậu rửa nên dùng ván chống ẩm có lõi xanh đạt chuẩn, vì ván kém chống ẩm dễ phồng, bong cạnh, làm lộ lõi và tăng phát thải.
• Các cạnh ván phải được dán chỉ kín. Lõi ván để hở là nơi khí thoát ra nhiều nhất.
• Nếu ngân sách cho phép, cân nhắc gỗ tự nhiên, inox, nhôm kính hoặc tủ khung kim loại cho phần dưới bồn rửa.

Bát đĩa và dụng cụ nấu: chất liệu nào nên ưu tiên

Với đồ tiếp xúc trực tiếp với thức ăn, lựa chọn ít rủi ro nhất vẫn là các chất liệu trơ:

• Sứ, gốm tráng men đạt chuẩn: chịu nhiệt tốt, không thôi nhiễm hữu cơ. Lưu ý gốm men màu rẻ tiền có thể chứa chì, cadimi, nên chọn hàng có nguồn gốc.
• Thủy tinh chịu nhiệt: dùng được với lò vi sóng, dễ quan sát độ sạch.
• Inox 304: bền, phù hợp nồi, xoong, bát ăn cho trẻ.
• Melamine đạt chuẩn: chỉ dùng cho đồ khô, đồ nguội, trái cây. Không dùng cho canh nóng, mì, cháo nóng, đồ chua như dưa muối, không đưa vào lò vi sóng.

Dấu hiệu nên bỏ đồ melamine: bề mặt trầy xước nhiều, bạc màu, nứt, có mùi hắc khi tráng nước nóng, đáy không có thông tin nhà sản xuất. Đồ melamine giá quá rẻ ở chợ, không nhãn mác, là thứ nên tránh nhất.

Thớt và đũa gỗ ghép, đũa sơn bóng cũng nên chọn loại có nguồn gốc rõ ràng; thay khi bong sơn hoặc mốc. Việc giữ dụng cụ bếp khô ráo còn giúp hạn chế nấm mốc, một mối lo khác được bàn kỹ trong bài về thực phẩm an toàn và môi trường bếp lành mạnh.

Giảm formaldehyde trong không khí căn bếp

Ngay cả khi đã chọn vật liệu tốt, vài thói quen sau giúp nồng độ formaldehyde trong bếp luôn ở mức thấp:

1. Thông gió sau khi lắp nội thất mới: mở cửa, bật quạt hút liên tục vài tuần đầu; nếu có thể, để tủ "xả khí" trước khi dọn vào ở.
2. Bật máy hút mùi mỗi lần nấu: vừa giảm khói dầu mỡ, vừa đẩy khí từ đốt gas ra ngoài.
3. Giữ nhiệt độ và độ ẩm vừa phải: phát thải tăng khi nóng ẩm, nên đừng để bếp kín bí nhiều giờ.
4. Không hút thuốc trong nhà.
5. Không quá tin vào than hoạt tính hay cây xanh: chúng có thể hỗ trợ đôi chút, nhưng không thay được thông gió và chọn đúng vật liệu.

Máy lọc không khí có màng than hoạt tính dày giúp giảm khí hữu cơ ở mức nhất định. Nếu muốn biết chính xác, có thể thuê đơn vị đo chất lượng không khí trong nhà; các máy đo cầm tay giá rẻ thường cho số liệu kém tin cậy.

Formalin trong thực phẩm: phân biệt với formaldehyde từ đồ dùng

Nhiều người nhầm hai chuyện này. Formaldehyde từ đồ gỗ, melamine là vấn đề về vật liệu; còn formalin trong thực phẩm là hành vi gian lận bị cấm, dùng để giữ hàng tươi lâu. Một số dấu hiệu gợi ý thực phẩm bị ướp hóa chất: bánh phở, bún dai bất thường, không bị chua sau một ngày; cá, mực tươi cứng một cách lạ, ít ruồi bâu, có mùi hắc nhẹ. Những dấu hiệu này không thay được xét nghiệm, nhưng đủ để bạn đổi nơi mua. Cách chọn nguồn thực phẩm sạch và sơ chế kỹ cũng là chủ đề của bài rửa rau quả loại bỏ thuốc trừ sâu.

Khi nào cần đi khám

Nếu sau khi lắp tủ bếp hoặc chuyển nhà, các thành viên thường xuyên cay mắt, ho, rát họng, đau đầu và triệu chứng giảm rõ khi ra khỏi nhà, hãy tăng thông gió và đi khám ở chuyên khoa hô hấp hoặc dị ứng, nhất là với trẻ nhỏ, người hen suyễn. Bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân, vì các triệu chứng này cũng có thể do bụi, nấm mốc hoặc dị ứng khác.

Trường hợp nghi ngộ độc do ăn phải thực phẩm chứa hóa chất, với các biểu hiện như đau bụng dữ dội, nôn, tiêu chảy, khó thở, cần đến cơ sở y tế ngay, mang theo mẫu thức ăn nếu còn.

Danh sách kiểm tra nhanh trước khi mua sắm cho bếp

• Tủ bếp: hỏi loại ván, chuẩn phát thải (ưu tiên E1 trở lên, tốt nhất E0), cạnh ván dán kín.
• Bát đĩa: sứ, thủy tinh, inox cho đồ nóng; melamine chỉ cho đồ khô, nguội.
• Hộp đựng: chọn loại ghi rõ dùng cho thực phẩm, có thông tin nhà sản xuất.
• Không gian: có quạt hút hoặc máy hút mùi, cửa sổ mở được.
• Thực phẩm: mua ở nơi có nguồn gốc, cảnh giác với hàng tươi lâu bất thường.

Những lựa chọn này không tốn quá nhiều chi phí so với lợi ích lâu dài cho sức khỏe cả nhà. Căn bếp an toàn bắt đầu từ việc hỏi đúng câu hỏi khi mua sắm và duy trì thói quen thông thoáng mỗi ngày.