Hiến tạng sau tai nạn: một người cho đi, nhiều người được sống

Những bản tin về một người trẻ qua đời sau tai nạn giao thông, gia đình đồng ý hiến tạng và nhờ đó vài người bệnh đang chờ ghép được hồi sinh, luôn để lại nhiều xúc động. Một người hiến sau chết não có thể cho tim, gan, hai quả thận, phổi, giác mạc và một số mô khác, nghĩa là có thể giúp nhiều người bệnh cùng lúc. Nhưng phía sau những câu chuyện ấy là một quy trình y khoa và pháp lý chặt chẽ mà không phải ai cũng hiểu.

Bài viết giải thích chết não là gì, vì sao phần lớn tạng hiến đến từ người tử vong sau tai nạn, gia đình được hỏi ý kiến ra sao, và một người bình thường có thể đăng ký hiến tạng như thế nào.

Chết não khác hôn mê thế nào

Chết não là tình trạng toàn bộ não, bao gồm cả thân não, ngừng hoạt động vĩnh viễn và không thể hồi phục. Người chết não không tự thở được; tim vẫn có thể đập một thời gian nhờ máy thở và thuốc hỗ trợ tuần hoàn, nhưng về mặt y học và pháp lý, người đó đã tử vong.

Điều này khác hẳn với hôn mê hay "đời sống thực vật". Người hôn mê hoặc ở trạng thái thực vật vẫn còn hoạt động của thân não, có thể tự thở, và một số trường hợp có khả năng hồi phục ở mức độ nào đó. Người chết não thì không.

Ở Việt Nam, việc xác định chết não phải tuân theo tiêu chuẩn và quy trình do Bộ Y tế quy định, do một hội đồng gồm nhiều bác sĩ thực hiện, với các thăm khám lâm sàng và cận lâm sàng được lặp lại. Những bác sĩ tham gia xác định chết não không được là người thực hiện ghép tạng, nhằm bảo đảm tính khách quan.

Vì sao tạng hiến thường đến từ tai nạn

Để ghép được, tạng cần còn được nuôi bằng máu giàu oxy đến tận lúc lấy ra. Điều này chủ yếu xảy ra ở người chết não đang được duy trì tuần hoàn tại khoa hồi sức. Nguyên nhân dẫn tới chết não thường là chấn thương sọ não nặng do tai nạn giao thông, tai nạn lao động, hoặc tai biến mạch máu não.

Ngược lại, khi tim ngừng đập ở nhà hoặc trên đường đến viện, phần lớn tạng như tim, gan, thận sẽ tổn thương nhanh và khó dùng để ghép. Một số mô như giác mạc vẫn có thể hiến trong khoảng thời gian ngắn sau khi tim ngừng.

Một người hiến có thể cứu bao nhiêu người

Vì vậy, câu chuyện "một người hiến giúp bốn, năm người được sống" là hoàn toàn có cơ sở. Với người suy thận đang chạy thận nhân tạo mỗi tuần nhiều lần, một quả thận ghép có thể thay đổi hoàn toàn chất lượng cuộc sống. Với trẻ bị xơ gan giai đoạn cuối, như trong câu chuyện ghép gan cứu bé xơ gan, một lá gan hiến tặng là cơ hội duy nhất.

Gia đình được hỏi ý kiến ra sao

Khoảnh khắc khó khăn nhất trong hiến tạng không nằm ở phòng mổ mà ở cuộc nói chuyện với gia đình. Người thân vừa nhận tin dữ, lại được hỏi về việc hiến tạng của người mình thương. Quy trình thường diễn ra như sau:

1. Bác sĩ hồi sức thông báo tình trạng, tiến hành xác định chết não theo đúng quy định.
2. Khi đã xác định chết não, nhân viên điều phối ghép tạng gặp gia đình, giải thích về khả năng hiến.
3. Gia đình có thời gian suy nghĩ, có quyền đồng ý hoặc từ chối. Không ai được ép buộc.
4. Nếu người mất đã đăng ký hiến tạng khi còn sống, đây là căn cứ quan trọng giúp gia đình dễ quyết định hơn.
5. Khi đồng ý, các thủ tục được ký kết theo luật, bệnh viện tiếp tục duy trì chức năng tạng để chuẩn bị lấy tạng.

Nhiều gia đình chia sẻ rằng việc biết một phần người thân "vẫn đang sống" trong cơ thể người khác giúp họ vượt qua mất mát. Nhưng cũng có những gia đình chọn không hiến, và đó là quyết định cần được tôn trọng.

Thi thể người hiến có bị "lấy hết" không

Đây là nỗi lo phổ biến khiến nhiều gia đình ngần ngại. Thực tế, việc lấy tạng là một ca phẫu thuật được thực hiện trong phòng mổ với đầy đủ quy trình vô khuẩn, bởi đội ngũ phẫu thuật viên. Vết mổ được khâu lại cẩn thận. Thi thể được trả lại cho gia đình để tổ chức tang lễ theo phong tục, và thông thường không ảnh hưởng đến việc khâm liệm, thăm viếng.

Người hiến và gia đình không phải trả chi phí cho việc lấy tạng. Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm mua bán bộ phận cơ thể người; danh tính người hiến và người nhận được giữ bí mật theo quy định.

Cách đăng ký hiến tạng khi còn sống

Bất kỳ người trưởng thành có đủ năng lực hành vi dân sự nào cũng có thể đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời hoặc sau khi chết não. Cách làm phổ biến:

• Liên hệ Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người hoặc các bệnh viện có đơn vị tiếp nhận đăng ký.
• Điền đơn đăng ký theo mẫu, có thể ghi rõ hiến tạng nào, mô nào.
• Nhận thẻ đăng ký hiến tạng.
• Quan trọng nhất: nói cho gia đình biết mong muốn của mình.

Hiện nay, thông tin đăng ký hiến tạng còn có thể được tích hợp trên ứng dụng định danh điện tử, giúp tra cứu thuận tiện hơn. Bạn có thể thay đổi hoặc rút lại đăng ký bất cứ lúc nào.

Vì sao phải nói với gia đình

Trên thực tế, khi người đăng ký qua đời, bệnh viện vẫn trao đổi với gia đình trước khi tiến hành. Nếu người thân chưa từng nghe bạn nói về mong muốn hiến tạng, họ sẽ rất bối rối trong khoảnh khắc đau buồn. Một cuộc trò chuyện bình thường trong bữa cơm có thể giúp gia đình tự tin tôn trọng ý nguyện của bạn sau này.

Những hiểu lầm cần gỡ bỏ

• "Đăng ký hiến tạng thì bác sĩ sẽ không cố cứu mình": sai. Đội ngũ cấp cứu, hồi sức chỉ có một mục tiêu là cứu người bệnh. Vấn đề hiến tạng chỉ đặt ra sau khi đã xác định chết não theo quy trình độc lập.
• "Người lớn tuổi không hiến được": không hẳn. Khả năng hiến được đánh giá theo tình trạng từng tạng, không chỉ theo tuổi.
• "Hiến tạng trái với tín ngưỡng": nhiều tôn giáo xem hiến tạng là hành động nhân ái. Nếu băn khoăn, bạn có thể hỏi chức sắc tôn giáo của mình.

Từ một câu chuyện đến một hành động

Mỗi khi đọc tin về một ca hiến tạng cứu sống nhiều người, chúng ta thường xúc động rồi quên đi. Nhưng danh sách người chờ ghép vẫn dài, và nhiều người qua đời trong khi chờ. Hiểu đúng về chết não, nói chuyện với gia đình và cân nhắc đăng ký hiến tạng là những việc nhỏ mà mỗi người có thể làm. Song song đó, giữ an toàn khi tham gia giao thông vẫn là cách tốt nhất để không gia đình nào phải đứng trước quyết định đau lòng ấy. Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm về những tiến bộ y học khác đang mang lại hy vọng cho người bệnh tại Việt Nam.