PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu và câu hỏi: ngành y tế Việt Nam thật sự cần gì?

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, bác sĩ tim mạch được nhiều người biết đến, từng có những phát biểu được chia sẻ rộng rãi về thân phận nhân viên y tế, đại ý ngành y không cần sự thương hại mà cần được nhìn nhận và đầu tư đúng. Bài viết không nhằm tường thuật lại phát biểu của cá nhân nào, mà dùng câu hỏi đó để phân tích những vấn đề được bàn nhiều trong ngành y tế Việt Nam: thu nhập và động lực của nhân viên y tế, môi trường làm việc an toàn, cơ chế tự chủ bệnh viện, và quan hệ giữa thầy thuốc với người bệnh.

Vì sao "thương hại" không giải quyết được gì

Sau đại dịch COVID-19, hình ảnh bác sĩ, điều dưỡng kiệt sức trong khu cách ly khiến xã hội xúc động. Nhưng sự xúc động qua đi nhanh, còn những vấn đề cấu trúc vẫn nằm đó: lương khởi điểm chưa tương xứng thời gian đào tạo, áp lực quá tải ở tuyến trên, tình trạng nhân viên y tế rời khỏi khu vực công. Thương cảm không trả được tiền nhà, không giảm được số ca trực, không giữ chân được người giỏi. Những gì ngành y cần là chính sách.

Thu nhập và thời gian đào tạo

Đào tạo một bác sĩ thường mất sáu năm đại học, cộng thêm thời gian thực hành để được cấp phép hành nghề, chưa kể nội trú, chuyên khoa, sau đại học. Trong nhiều năm, thu nhập ở khu vực công của bác sĩ trẻ không tương xứng với quãng đường đó, đặc biệt ở những chuyên khoa nặng nhọc như hồi sức, cấp cứu, nhi, lao, tâm thần, giải phẫu bệnh.

Những hướng thay đổi thường được đề xuất gồm:

• Cải cách tiền lương phù hợp đặc thù nghề, có tính đến thời gian đào tạo.
• Phụ cấp ưu đãi nghề thỏa đáng cho chuyên khoa khó, vùng khó khăn.
• Tính đúng, tính đủ giá dịch vụ y tế để bệnh viện có nguồn chi trả cho nhân lực.
• Minh bạch thu nhập, giảm những khoản "ngoài luồng" làm tổn hại hình ảnh ngành.

Môi trường làm việc an toàn

Bạo lực với nhân viên y tế là vấn đề nhức nhối. Những vụ người nhà bệnh nhân hành hung bác sĩ, điều dưỡng ngay tại phòng cấp cứu không chỉ gây thương tích mà còn khiến nhiều người trẻ ngại chọn nghề. Một môi trường an toàn cần:

• Lực lượng an ninh bệnh viện đủ năng lực, quy trình ứng phó rõ ràng.
• Xử lý nghiêm minh các hành vi xâm phạm nhân viên y tế theo pháp luật.
• Thiết kế khu cấp cứu, khu tiếp đón giảm xung đột: phân luồng, thông tin chờ đợi rõ ràng.
• Kỹ năng giao tiếp, giải thích của nhân viên y tế, giúp người nhà hiểu tình trạng bệnh.

Chủ đề này được phân tích kỹ hơn trong bài bạo lực y tế và an ninh bệnh viện.

Quá tải và mạng lưới y tế cơ sở

Bệnh viện tuyến trung ương thường xuyên quá tải trong khi trạm y tế xã, bệnh viện huyện ở nhiều nơi chưa được người dân tin tưởng. Hậu quả là bác sĩ tuyến trên phải khám quá nhiều ca mỗi ngày, thời gian cho mỗi người bệnh ngắn, dễ phát sinh bức xúc. Giải pháp thường được nhắc đến:

Tự chủ bệnh viện: cơ hội và thách thức

Tự chủ tài chính giúp bệnh viện chủ động hơn trong đầu tư, tuyển dụng, trả lương theo hiệu quả. Nhưng nếu giá dịch vụ chưa tính đủ chi phí, thủ tục mua sắm phức tạp, bệnh viện có thể rơi vào cảnh thiếu thuốc, thiếu vật tư, như từng xảy ra ở nhiều nơi. Tự chủ cần đi kèm khung pháp lý rõ ràng, cơ chế đấu thầu linh hoạt nhưng minh bạch, và giám sát để không đẩy chi phí sang người bệnh một cách bất hợp lý.

Niềm tin giữa người bệnh và thầy thuốc

Ngành y cần sự tôn trọng, và sự tôn trọng được xây dựng hai chiều. Về phía nhân viên y tế: y đức, giao tiếp tử tế, giải thích minh bạch, tôn trọng quyền được biết và quyền tự quyết của người bệnh. Về phía người bệnh và cộng đồng: hiểu rằng y học có giới hạn, không phải ca bệnh nào cũng chữa khỏi; phản ánh qua kênh chính thức thay vì bạo lực, bôi nhọ trên mạng.

Những tình huống khó như điều trị ung thư giai đoạn cuối, khi bác sĩ cần tôn trọng mong muốn của người bệnh, được bàn trong bài y đức và quyền tự quyết của người bệnh. Ở chiều ngược lại, sự minh bạch và trách nhiệm của đội ngũ y tế trong chống hàng giả, thuốc giả cũng là một phần để giữ niềm tin, như nhiều nhà khoa học, cán bộ y tế đã cam kết minh bạch trong cuộc chiến chống hàng giả.

Người dân có thể góp phần gì

• Khám sức khỏe định kỳ, phát hiện bệnh sớm để giảm gánh nặng điều trị muộn.
• Sử dụng y tế cơ sở cho bệnh thông thường, quản lý bệnh mạn tính.
• Tham gia bảo hiểm y tế.
• Tìm hiểu thông tin sức khỏe từ nguồn đáng tin cậy, tránh tin đồn, quảng cáo sai sự thật.
• Bình tĩnh, tôn trọng khi người thân đang được cấp cứu; phản ánh bằng kênh chính thức.

Kết luận

Câu nói ngành y "không cần thương hại" chạm đến điều cốt lõi: những người chăm sóc sức khỏe cho xã hội cần được đối xử công bằng bằng chính sách, không chỉ bằng cảm xúc nhất thời. Thu nhập tương xứng, môi trường an toàn, hệ thống y tế cơ sở vững và niềm tin hai chiều với người bệnh là những gì ngành y tế Việt Nam cần để giữ chân người giỏi và phục vụ người dân tốt hơn.