Y Đức Bác Sĩ Và Quyền Tự Quyết Của Người Bệnh Ung Thư Giai Đoạn Cuối

Người bệnh ung thư giai đoạn cuối, khi còn đủ năng lực nhận thức, có quyền được biết tình trạng bệnh của mình, được tham gia quyết định điều trị, kể cả quyền từ chối những can thiệp không mong muốn. Y đức của bác sĩ không chỉ là "cứu bằng mọi giá", mà là nói thật một cách tử tế, tôn trọng lựa chọn của người bệnh, giảm đau đớn và giữ phẩm giá cho họ đến cuối đời. Với gia đình, khó khăn lớn nhất thường là cân bằng giữa mong muốn bảo vệ người thân và quyền được biết, được quyết định của chính người bệnh.

Bốn nguyên tắc nền tảng của đạo đức y khoa

Đạo đức y học hiện đại thường được tóm gọn trong bốn nguyên tắc, dùng để soi chiếu những quyết định khó:

Các nguyên tắc này đôi khi va chạm nhau. Ví dụ, gia đình muốn tiếp tục mọi biện pháp, còn người bệnh muốn dừng. Khi đó, tiếng nói của người bệnh có năng lực quyết định là trọng tâm.

Nói thật hay giấu bệnh: bài toán của nhiều gia đình Việt

Ở Việt Nam, không ít gia đình đề nghị bác sĩ giấu chẩn đoán ung thư với người bệnh, nhất là người cao tuổi, vì sợ họ suy sụp. Đây là tình cảm dễ hiểu. Tuy vậy, giấu bệnh có thể khiến người bệnh:

• Không hiểu vì sao phải điều trị nặng nề, dễ bỏ dở.
• Mất cơ hội nói lời cuối, sắp xếp việc riêng, tài sản, nguyện vọng về nơi ra đi.
• Cảm thấy cô đơn khi mọi người xung quanh né tránh.
• Mất niềm tin khi tự phát hiện sự thật.

Nói thật không có nghĩa là thông báo lạnh lùng. Bác sĩ có thể hỏi người bệnh muốn biết đến đâu, truyền đạt từng phần, bằng ngôn ngữ dễ hiểu, ở nơi riêng tư, có người thân bên cạnh nếu họ muốn. Người bệnh cũng có quyền chọn không muốn nghe chi tiết và ủy thác cho người thân.

Quyền của người bệnh theo pháp luật

Pháp luật Việt Nam về khám bệnh, chữa bệnh ghi nhận các quyền cơ bản của người bệnh như được tôn trọng danh dự, được giữ bí mật thông tin sức khỏe, được cung cấp thông tin về tình trạng bệnh và phương pháp điều trị, được tham gia lựa chọn phương pháp điều trị và được từ chối khám chữa bệnh (với một số ngoại lệ và trách nhiệm cam kết bằng văn bản). Khi cần chi tiết, gia đình nên hỏi phòng công tác xã hội hoặc bộ phận pháp chế của bệnh viện để được hướng dẫn cụ thể.

Khi người bệnh không còn tự quyết được

Ung thư giai đoạn cuối có thể khiến người bệnh hôn mê, lú lẫn. Khi đó quyết định thường do người đại diện hợp pháp đưa ra cùng bác sĩ. Điều quan trọng là quyết định dựa trên điều người bệnh từng mong muốn, chứ không chỉ điều gia đình mong muốn. Vì vậy, nói chuyện sớm khi người bệnh còn tỉnh táo rất có giá trị:

• Nếu tim ngừng đập, có muốn cấp cứu ép tim, đặt nội khí quản không?
• Muốn ở bệnh viện hay về nhà trong những ngày cuối?
• Điều gì quan trọng nhất: kéo dài thời gian hay được thoải mái, tỉnh táo bên người thân?
• Ai là người được ủy thác quyết định thay?

Ghi lại những mong muốn này, chia sẻ với bác sĩ điều trị và các thành viên gia đình giúp tránh tranh cãi lúc căng thẳng.

Chăm sóc giảm nhẹ: không phải "bỏ cuộc"

Chăm sóc giảm nhẹ tập trung vào chất lượng sống: kiểm soát đau, khó thở, buồn nôn, mất ngủ, lo âu; hỗ trợ tâm lý, tinh thần cho người bệnh và gia đình. Chăm sóc giảm nhẹ có thể bắt đầu ngay từ khi chẩn đoán, song song với điều trị ung thư, chứ không chỉ khi "hết cách". Nhiều người lo sợ thuốc giảm đau nhóm opioid gây nghiện hay "làm chết nhanh hơn"; khi được bác sĩ kê và theo dõi đúng, các thuốc này là công cụ quan trọng giúp người bệnh bớt đau đớn.

Y đức trong những tình huống cụ thể

Khi điều trị không còn lợi ích: bác sĩ có trách nhiệm nói rõ, thay vì tiếp tục hóa trị, phẫu thuật chỉ để "làm gì đó". Can thiệp vô ích tốn kém, gây đau đớn và lấy mất thời gian quý báu.

Khi gia đình chạy theo "thần dược": bác sĩ nên lắng nghe, giải thích kiên nhẫn về rủi ro, thay vì phủ nhận gay gắt khiến gia đình tìm đến những lời hứa hẹn thiếu căn cứ.

Khi có mâu thuẫn: căng thẳng giữa gia đình và nhân viên y tế đôi khi leo thang thành xung đột, như những vụ việc được bàn trong bài bạo lực y tế và an ninh bệnh viện. Giao tiếp sớm, rõ ràng, có biên bản họp gia đình là cách phòng ngừa tốt.

Gánh nặng tài chính và quyết định điều trị

Chi phí điều trị ung thư có thể rất lớn. Người bệnh đôi khi từ chối điều trị vì sợ làm khổ con cháu. Bác sĩ và nhân viên công tác xã hội có thể giúp gia đình hiểu quyền lợi bảo hiểm y tế, các quỹ hỗ trợ, và so sánh lợi ích thực tế của từng lựa chọn. Chuẩn bị tài chính cho rủi ro bệnh hiểm nghèo từ khi còn khỏe là bài toán mà nhiều gia đình chỉ nhận ra khi đã muộn; bài viết về bài học từ những vụ bồi thường bảo hiểm nhân thọ gợi mở một vài khía cạnh.

Gia đình có thể làm gì

• Hỏi người bệnh họ muốn biết gì và muốn ai tham gia quyết định.
• Đề nghị bác sĩ tổ chức buổi họp gia đình để giải thích tình trạng và các lựa chọn.
• Hỏi về chăm sóc giảm nhẹ, kể cả chăm sóc tại nhà.
• Chăm sóc bản thân: người chăm bệnh dễ kiệt sức, cần chia sẻ công việc và tìm hỗ trợ tâm lý.

Sau khi người bệnh qua đời, một số gia đình chọn hiến mô, tạng theo nguyện vọng của người đã khuất, nếu phù hợp tiêu chuẩn y khoa. Câu chuyện về ý nghĩa của việc hiến tạng được kể trong bài hiến tạng gieo mầm hy vọng.