Sỏi thận: nguyên nhân hình thành và cách phòng ngừa tái phát

Sỏi thận hình thành khi nước tiểu quá cô đặc, các chất như canxi, oxalat, axit uric kết tinh và kết dính lại thành viên. Nguyên nhân hay gặp nhất là uống không đủ nước, ăn mặn, ăn nhiều đạm động vật, thừa cân và yếu tố di truyền, cùng một số bệnh lý chuyển hóa. Cách phòng ngừa hiệu quả nhất là uống đủ nước để nước tiểu luôn trong, giảm muối, cân đối đạm và không kiêng canxi một cách cực đoan. Người đã từng có sỏi nên được bác sĩ phân tích loại sỏi để có hướng phòng tái phát phù hợp.

Sỏi thận hình thành như thế nào

Mỗi ngày thận lọc máu và đào thải chất thải hòa tan trong nước tiểu. Khi lượng nước ít mà lượng chất hòa tan nhiều, nước tiểu trở nên “quá bão hòa”, giống như nước đường quá đặc sẽ kết tinh. Những tinh thể nhỏ bám vào nhau, lớn dần qua nhiều tháng, nhiều năm. Bình thường nước tiểu cũng có những chất ức chế sự kết tinh, như citrate; khi những chất này thiếu, sỏi dễ hình thành hơn.

Sỏi nhỏ có thể tự trôi theo nước tiểu ra ngoài mà không gây triệu chứng. Sỏi lớn hơn có thể nằm yên trong thận nhiều năm, hoặc rơi xuống niệu quản gây tắc nghẽn và đau dữ dội.

Các loại sỏi thường gặp

Biết loại sỏi giúp phòng ngừa chính xác hơn. Vì vậy khi sỏi được lấy ra hoặc tự ra, nên giữ lại để bác sĩ gửi phân tích.

Ai dễ bị sỏi thận

• Người làm việc nơi nắng nóng, ra nhiều mồ hôi mà uống ít nước: lao động ngoài trời, đầu bếp, tài xế.
• Người ngại uống nước vì bận, ngại đi vệ sinh: nhân viên văn phòng, giáo viên.
• Người có người thân từng bị sỏi thận.
• Người thừa cân, đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh gút.
• Người có bệnh viêm ruột, từng phẫu thuật cắt giảm dạ dày, ruột.
• Người dùng một số thuốc hoặc thực phẩm bổ sung kéo dài, như vitamin C liều cao, canxi liều cao không theo chỉ định.

Dấu hiệu cần chú ý

Triệu chứng điển hình là cơn đau quặn thận: đau dữ dội vùng thắt lưng một bên, lan ra trước bụng, xuống bẹn, đau từng cơn, ngồi nằm tư thế nào cũng không đỡ. Có thể kèm buồn nôn, nôn, tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu hồng hoặc đỏ.

Cần đến cơ sở y tế ngay khi đau quặn kèm sốt, rét run (nghi nhiễm trùng trên nền tắc nghẽn), tiểu rất ít hoặc không tiểu được, nôn nhiều không uống được, hoặc người chỉ có một thận. Đây là những tình huống có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng thận nếu chậm xử trí.

Nhiều người phát hiện sỏi tình cờ khi siêu âm sức khỏe định kỳ. Việc điều trị hay theo dõi phụ thuộc kích thước, vị trí, loại sỏi và triệu chứng, do bác sĩ tiết niệu quyết định.

Uống nước: bao nhiêu là đủ

Mục tiêu không phải một con số cứng mà là lượng nước tiểu đủ nhiều, màu vàng nhạt hoặc trong. Người đã từng có sỏi thường được khuyên uống đủ để đi tiểu nhiều trong ngày, chia đều từ sáng đến tối, uống thêm khi trời nóng, vận động, ra mồ hôi. Người có bệnh tim, bệnh thận mạn cần hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp.

Nước lọc là lựa chọn tốt nhất. Nước có pha chanh tươi không đường có thể bổ sung citrate. Hạn chế nước ngọt có ga, nước tăng lực, trà sữa vì đường và một số thành phần có thể làm tăng nguy cơ. Những gợi ý cụ thể về thời điểm và cách uống có trong bài uống nước đúng cách.

Ăn uống để phòng sỏi tái phát

1. Giảm muối: muối làm tăng thải canxi qua nước tiểu. Bớt nước chấm, mì gói, đồ hộp, dưa cà muối, thực phẩm chế biến sẵn.
2. Không kiêng canxi: đây là hiểu lầm phổ biến. Canxi từ thức ăn trong bữa ăn gắn với oxalat ở ruột, giảm lượng oxalat hấp thu. Kiêng sữa, đậu phụ có thể làm tăng nguy cơ sỏi oxalat.
3. Cân đối đạm động vật: ăn quá nhiều thịt đỏ, nội tạng, hải sản làm tăng axit uric và giảm citrate trong nước tiểu.
4. Thận trọng với thực phẩm giàu oxalat nếu từng bị sỏi canxi oxalat: rau bina, củ dền, các loại hạt, sô cô la, trà đặc. Không cần kiêng tuyệt đối, chỉ cần ăn vừa phải và ăn cùng thực phẩm có canxi.
5. Nhiều rau quả: rau quả giúp nước tiểu bớt axit và cung cấp citrate tự nhiên.

Danh sách thực phẩm gây áp lực lên thận nói chung có thể xem trong bài thực phẩm hại thận và cách bảo vệ. Người đã mắc bệnh thận mạn cần chế độ ăn riêng, như hướng dẫn trong bài chế độ ăn cho người bệnh thận.

Lối sống và những điều nên tránh

• Giữ cân nặng hợp lý, vận động đều.
• Không nhịn tiểu lâu.
• Không tự uống các bài thuốc “tán sỏi” không rõ thành phần; một số sản phẩm có thể gây hại cho gan, thận hoặc che lấp triệu chứng khiến sỏi gây tắc nghẽn âm thầm.
• Không tự dùng vitamin C, canxi liều cao kéo dài nếu không có chỉ định.
• Tái khám, siêu âm định kỳ theo lời dặn của bác sĩ nếu đã từng có sỏi.

Sỏi thận có xu hướng tái phát nếu thói quen không thay đổi. Một chai nước luôn để trên bàn làm việc và bớt đi chén nước chấm là hai thay đổi nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn.