Chế độ ăn uống cho người bệnh thận: nguyên tắc bảo vệ thận

Chế độ ăn cho người bệnh thận xoay quanh năm yếu tố: muối (natri), đạm, kali, phospho và lượng nước. Mức điều chỉnh không giống nhau cho mọi người mà phụ thuộc vào giai đoạn bệnh thận mạn, việc có đang lọc máu hay không, kết quả xét nghiệm và các bệnh đi kèm như tiểu đường, tăng huyết áp. Vì vậy, bài viết này trình bày nguyên tắc chung để bạn hiểu và trao đổi với bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng, chứ không thay thế thực đơn được cá nhân hóa.

Vì sao ăn uống ảnh hưởng tới thận

Thận lọc chất thải từ quá trình chuyển hóa đạm, điều hòa muối, nước, kali, phospho trong máu. Khi chức năng thận giảm, các chất này dễ tích tụ: muối và nước gây phù, tăng huyết áp; kali cao có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm; phospho cao làm yếu xương, vôi hóa mạch máu; chất thải từ đạm gây mệt mỏi, buồn nôn. Điều chỉnh ăn uống giúp giảm gánh nặng cho thận và làm chậm tiến triển bệnh.

Muối: hạn chế cho hầu hết người bệnh thận

Giảm muối giúp kiểm soát huyết áp và phù. Muối không chỉ đến từ lọ muối mà từ:

• Nước mắm, nước tương, hạt nêm, bột ngọt.
• Dưa cà muối, mắm, khô cá, thịt hun khói.
• Mì gói, xúc xích, chả, đồ hộp, bánh snack.
• Nước dùng phở, bún, lẩu.

Mẹo bếp Việt: pha nước chấm loãng với chanh, tỏi, ớt; không chan nước dùng mặn; dùng rau thơm, sả, gừng, tiêu tạo vị. Không tự dùng “muối ăn kiêng” chứa kali khi chưa hỏi bác sĩ, vì có thể làm kali máu tăng.

Đạm: đủ nhưng không thừa

Lượng đạm phù hợp khác nhau rõ rệt giữa các giai đoạn:

Ưu tiên đạm chất lượng: trứng, cá, thịt nạc, sữa (theo chỉ định), đậu phụ. Người bệnh không nên tự cắt hẳn thịt cá vì có thể gây suy dinh dưỡng, yếu cơ, giảm sức đề kháng.

Kali: tùy kết quả xét nghiệm

Không phải người bệnh thận nào cũng phải kiêng kali. Chỉ khi xét nghiệm cho thấy kali máu cao hoặc bác sĩ dặn hạn chế thì mới cần giảm thực phẩm giàu kali như chuối, cam, bơ, khoai tây, cà chua, rau lá xanh đậm, nước dừa, trái cây sấy.

Cách giảm kali trong rau củ: gọt vỏ, cắt nhỏ, ngâm nước rồi luộc với nhiều nước, bỏ nước luộc. Không dùng nước canh, nước luộc rau cho người cần hạn chế kali.

Phospho: kẻ thầm lặng

Phospho cao thường chưa gây triệu chứng ngay nhưng ảnh hưởng xương và tim mạch về lâu dài. Phospho có nhiều trong:

• Nội tạng, các loại hạt, sữa và chế phẩm sữa với lượng lớn.
• Nước ngọt dạng cola.
• Thực phẩm chế biến chứa phụ gia phosphat: xúc xích, giò chả công nghiệp, đồ đông lạnh tẩm ướp, bánh kẹo.

Phospho từ phụ gia được cơ thể hấp thu gần như hoàn toàn, nên giảm đồ chế biến sẵn là bước quan trọng. Một số người cần dùng thuốc gắn phospho theo đơn, uống trong bữa ăn.

Nước: không phải lúc nào cũng “uống càng nhiều càng tốt”

Ở giai đoạn sớm và với người có sỏi thận, uống đủ nước có lợi. Nhưng khi thận suy nặng, tiểu ít, phù, hoặc đang lọc máu, lượng nước phải được giới hạn theo chỉ định, kể cả nước canh, sữa, trái cây mọng nước. Người bệnh có thể được dặn theo dõi cân nặng mỗi ngày để biết có giữ nước hay không.

Mẹo nấu ăn hằng ngày

1. Nấu riêng phần cho người bệnh trước khi nêm mặn cho cả nhà.
2. Ưu tiên hấp, luộc, nướng; nêm bằng chanh, giấm, gia vị thơm.
3. Chọn cơm trắng, bún, miến làm nguồn năng lượng nếu cần giảm phospho, kali (tùy chỉ định).
4. Đọc nhãn thực phẩm, tìm từ “phosphat”, “kali”, “natri”.
5. Chia khẩu phần đạm đều trong ngày thay vì dồn một bữa.

Những sai lầm thường gặp

• Uống thuốc nam, nước lá “bổ thận” không rõ thành phần: có thể gây độc cho thận hoặc làm kali tăng.
• Kiêng quá mức dẫn tới gầy sút, thiếu máu, suy dinh dưỡng.
• Uống thật nhiều nước để “rửa thận” khi thận đã suy nặng.
• Ăn nhiều trái cây vì nghĩ là lành, trong khi kali máu đang cao.
• Dùng thực phẩm chức năng mà không hỏi bác sĩ.

Danh sách thực phẩm, thói quen dễ gây hại cho thận được tổng hợp thêm trong bài thực phẩm hại thận và cách bảo vệ.

Khi ăn ngoài hàng quán

Món ăn ngoài thường mặn và nhiều bột ngọt hơn món nấu ở nhà. Người bệnh thận có thể chọn món ít nước dùng, xin bớt nước chấm, không chan thêm nước mắm, tránh món chiên tẩm ướp sẵn, đồ nướng ướp đậm. Khi ăn phở, bún, nên ăn cái và để lại phần lớn nước. Mang theo một chai nước lọc để tránh gọi nước ngọt, và tính trước phần ăn trong ngày nếu đang phải hạn chế đạm hay nước.

Kiểm soát bệnh nền đi kèm

Tiểu đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn. Ăn ít đường, ít muối, giữ cân nặng hợp lý, dùng thuốc đều đặn theo đơn sẽ bảo vệ thận tốt hơn bất kỳ món ăn “bổ thận” nào. Phụ nữ nên để ý các dấu hiệu sớm được nêu trong bài dấu hiệu bệnh thận chị em hay bỏ qua.

Làm việc cùng đội ngũ điều trị

Hãy mang theo kết quả xét nghiệm gần nhất khi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng và hỏi cụ thể: tôi cần hạn chế kali không, lượng đạm mỗi ngày khoảng bao nhiêu, được uống bao nhiêu nước. Chế độ ăn cần được điều chỉnh lại mỗi khi xét nghiệm thay đổi. Nếu xuất hiện phù tăng nhanh, khó thở, tiểu rất ít, mệt lả, tim đập bất thường, cần đến cơ sở y tế ngay.