Thực phẩm hại thận: những thói quen ăn uống cần thay đổi sớm

Với người khỏe mạnh, không có món ăn đơn lẻ nào “phá thận” sau một bữa. Thận bị tổn hại chủ yếu do những thói quen lặp lại nhiều năm: ăn quá mặn, dùng nhiều thực phẩm chế biến sẵn, uống nước ngọt thay nước lọc, rượu bia, ăn quá nhiều đạm động vật, cùng với việc tự dùng thuốc giảm đau, thuốc nam, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Những thói quen này góp phần gây tăng huyết áp, đái tháo đường, sỏi thận, hai nguyên nhân hàng đầu dẫn đến bệnh thận mạn. Điều chỉnh sớm là cách bảo vệ thận hiệu quả nhất. Bài viết dành cho người chưa mắc bệnh thận; người đã có bệnh cần chế độ ăn riêng theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Thận làm gì và vì sao dễ bị bỏ quên

Hai quả thận lọc máu liên tục, đào thải chất thải và nước dư qua nước tiểu, điều hòa muối, kali, axit trong cơ thể, tham gia kiểm soát huyết áp, sản xuất hormone kích thích tạo máu và hoạt hóa vitamin D. Thận có khả năng bù trừ rất lớn: chức năng giảm khá nhiều mà người bệnh vẫn chưa thấy triệu chứng. Vì thế bệnh thận mạn thường được gọi là “kẻ giết người thầm lặng”, phát hiện khi đã ở giai đoạn muộn.

Năm nhóm thực phẩm, đồ uống cần hạn chế

1. Muối và đồ mặn

Bữa ăn của người Việt thường mặn: nước mắm, nước chấm, dưa cà muối, mắm, đồ kho. Ăn mặn lâu dài làm tăng huyết áp, mà tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu gây hại thận. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo người trưởng thành nên ăn dưới 5 gam muối mỗi ngày, tức khoảng một thìa cà phê, tính cả muối có sẵn trong thực phẩm.

2. Thực phẩm chế biến sẵn

Xúc xích, lạp xưởng, giò chả, thịt nguội, mì gói, đồ hộp, snack chứa nhiều muối và phụ gia phosphat. Lượng phospho từ phụ gia được hấp thu gần như hoàn toàn, khác với phospho tự nhiên trong thực phẩm. Với thận khỏe, đây chưa phải vấn đề lớn nếu ăn thỉnh thoảng; ăn hằng ngày thì khác.

3. Nước ngọt, đồ uống có đường

Đồ uống có đường góp phần gây béo phì, đái tháo đường, hai yếu tố nguy cơ lớn của bệnh thận. Thói quen uống nước ngọt thay nước lọc còn làm tăng nguy cơ sỏi thận. Một số loại nước ngọt có ga chứa axit phosphoric.

4. Rượu bia

Uống nhiều rượu bia làm tăng huyết áp, gây mất nước, tổn thương gan, và khi uống quá mức trong thời gian ngắn có thể gây tổn thương thận cấp. Rượu bia còn đi kèm đồ nhắm mặn, nhiều đạm.

5. Đạm động vật quá nhiều

Đạm là cần thiết, nhưng ăn quá nhiều thịt đỏ, nội tạng, đặc biệt khi bổ sung thêm bột protein mà không có chỉ dẫn, làm tăng gánh lọc cho thận và tăng axit uric. Người tập thể hình dùng nhiều bột protein nên kiểm tra chức năng thận định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ.

Thứ không phải thức ăn nhưng hại thận nhiều nhất

Một số dấu hiệu thận đang gặp vấn đề mà phụ nữ hay bỏ qua được tổng hợp trong bài dấu hiệu nguy hiểm của bệnh thận.

Thay đổi trong bữa ăn hằng ngày

1. Giảm muối từng bước: pha nước chấm loãng, chấm ít, không chan nước canh mặn vào cơm, giảm dưa muối. Vị giác sẽ quen dần sau vài tuần.
2. Nấu ăn tại nhà nhiều hơn: kiểm soát được lượng muối, dầu, đường.
3. Uống nước lọc là chính: chia đều trong ngày, uống thêm khi trời nóng, vận động.
4. Cân đối đạm: xen kẽ cá, đậu phụ, trứng, thịt nạc; không cần ăn thịt mọi bữa.
5. Nhiều rau, trái cây: với người thận khỏe, rau quả giàu kali giúp kiểm soát huyết áp.
6. Đọc nhãn: chú ý lượng natri trên bao bì thực phẩm đóng gói.

Người đã có sỏi thận cần thêm một số điều chỉnh riêng, xem bài sỏi thận: nguyên nhân và phòng ngừa.

Đọc nhãn thực phẩm để biết lượng muối

Phần lớn muối trong khẩu phần hiện đại không đến từ lọ muối trên bàn ăn mà từ thực phẩm đóng gói, nước chấm, gia vị nêm sẵn. Trên bảng thành phần dinh dưỡng, hãy tìm dòng natri. Cùng một loại sản phẩm, chẳng hạn mì gói, xúc xích, nước tương, lượng natri giữa các nhãn hàng có thể chênh lệch đáng kể, nên so sánh trước khi chọn. Bột nêm, hạt nêm, nước dùng cô đặc cũng chứa nhiều muối dù không mặn rõ khi nếm.

Một mẹo khác là chú ý khẩu phần ghi trên nhãn: con số natri thường tính cho một phần nhỏ hơn lượng bạn thực sự ăn. Nếu ăn cả gói, cả hộp, lượng muối nạp vào sẽ cao hơn nhiều so với con số in trên bao bì.

Ai cần kiểm tra thận định kỳ

• Người tăng huyết áp, đái tháo đường.
• Người có người thân bị bệnh thận.
• Người trên 60 tuổi, người béo phì.
• Người dùng thuốc giảm đau, thuốc điều trị bệnh mạn tính kéo dài.
• Người từng bị sỏi thận, nhiễm trùng tiết niệu tái diễn.

Xét nghiệm đơn giản gồm creatinin máu để ước tính mức lọc cầu thận và xét nghiệm nước tiểu tìm đạm niệu. Đi khám sớm khi có phù mi mắt, phù chân, tiểu nhiều lần về đêm, nước tiểu nhiều bọt, tiểu ra máu, huyết áp tăng không rõ nguyên nhân.

Khi đã mắc bệnh thận

Nguyên tắc ăn cho người bệnh thận khác với người khỏe: có thể phải hạn chế đạm, kali, phospho, nước tùy giai đoạn. Rau quả tốt cho người khỏe lại có thể cần giới hạn ở người bệnh thận giai đoạn muộn. Vì vậy không áp dụng lời khuyên chung mà cần theo hướng dẫn trong bài chế độ ăn cho người bệnh thận và chỉ định cá nhân của bác sĩ.