Thuốc giả ở TP.HCM và cả nước: cách người dân tự nhận diện

Các vụ bóc gỡ đường dây sản xuất, buôn bán thuốc giả tại TP.HCM và nhiều địa phương cho thấy thuốc giả có thể len lỏi vào thị trường qua bán hàng online, nhà thuốc nhỏ lẻ và hàng “xách tay”. Người dân tự bảo vệ bằng cách mua thuốc ở cơ sở được cấp phép, không mua thuốc kê đơn trôi nổi trên mạng, kiểm tra kỹ bao bì, số đăng ký, số lô, hạn dùng, và báo ngay cho dược sĩ, bác sĩ khi thuốc có biểu hiện lạ hoặc không đáp ứng như thường lệ. Bài viết không đi vào chi tiết một vụ án cụ thể mà tập trung vào những gì mỗi gia đình có thể làm.

Thuốc giả là gì và vì sao nguy hiểm

Thuốc giả có thể không chứa hoạt chất, chứa hoạt chất sai hàm lượng, chứa hoạt chất khác với nhãn, hoặc giả mạo nhà sản xuất, bao bì. Hậu quả:

• Bệnh không được điều trị: thuốc kháng sinh, thuốc tim mạch, tiểu đường giả khiến bệnh tiến triển, biến chứng.
• Kháng thuốc: kháng sinh thiếu hàm lượng góp phần tạo vi khuẩn kháng thuốc.
• Ngộ độc: thuốc chứa tạp chất, chất độc hoặc hoạt chất không công bố.
• Tác dụng phụ bất ngờ: đặc biệt khi thuốc “đông y”, thực phẩm chức năng bị trộn corticoid, thuốc giảm đau. Hậu quả của việc dùng corticoid lâu ngày không biết được phân tích trong bài suy tuyến thượng thận do lạm dụng corticoid.

Nhóm thuốc hay bị làm giả thường là thuốc có nhu cầu cao, giá trị lớn: kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc điều trị bệnh mạn tính, thuốc tăng cường sinh lý, thuốc giảm cân, thuốc bổ, và từng có thời điểm là thuốc điều trị COVID-19, như cảnh báo trong bài kit test và thuốc COVID trôi nổi.

Dấu hiệu nghi ngờ trên bao bì

Không phải mọi thay đổi đều là thuốc giả; nhà sản xuất có thể đổi mẫu bao bì. Khi thấy khác lạ, hãy hỏi dược sĩ thay vì tự kết luận hay tự bỏ thuốc.

Tra cứu thông tin thuốc

1. Số đăng ký lưu hành: có thể tra cứu trên cơ sở dữ liệu thuốc của Cục Quản lý Dược để xem tên thuốc, hoạt chất, nhà sản xuất có khớp không.
2. Thông báo thu hồi, cảnh báo thuốc giả: Cục Quản lý Dược và Sở Y tế các địa phương công bố danh sách thuốc giả, thuốc không đạt chất lượng với số lô cụ thể.
3. Mã truy xuất: một số nhà sản xuất có mã QR, tem điện tử để kiểm tra.

Mua thuốc ở đâu cho an toàn

• Nhà thuốc có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược, có dược sĩ tư vấn, có hóa đơn.
• Nhà thuốc bệnh viện, chuỗi nhà thuốc lớn có hệ thống kiểm soát nguồn hàng.
• Mua online chỉ qua kênh của nhà thuốc được cấp phép bán thuốc qua mạng theo quy định; thuốc kê đơn phải có đơn.
• Tránh mua qua mạng xã hội, livestream, người quen “xách tay”, hàng bán dạo.

Việc mua thuốc kê đơn không có đơn không chỉ có nguy cơ gặp thuốc giả mà còn nguy cơ dùng sai thuốc, sai liều. Hãy để bác sĩ kê và dược sĩ cấp phát.

Khi nghi ngờ đã dùng phải thuốc giả

1. Ngừng dùng hộp thuốc nghi ngờ nhưng không tự ý bỏ điều trị; liên hệ bác sĩ để được kê lại thuốc hợp lệ, đặc biệt với thuốc tim mạch, tiểu đường, động kinh, kháng sinh đang dở liệu trình.
2. Giữ lại hộp, vỉ, hóa đơn, thông tin nơi mua.
3. Đi khám ngay nếu có phản ứng bất thường: dị ứng, khó thở, nôn, đau bụng, vàng da, triệu chứng bệnh nặng lên.
4. Báo cho nhà thuốc nơi mua, nhà sản xuất chính hãng và Sở Y tế hoặc cơ quan công an để xác minh.

Thuốc giả trong bức tranh hàng giả chung

Thuốc giả thường đi cùng thực phẩm chức năng giả, mỹ phẩm giả, sử dụng chung những chiêu thức: giá rẻ, quảng cáo thần kỳ, bán qua mạng, giả mạo thương hiệu. Bài hàng giả bủa vây: thực phẩm, mỹ phẩm giả phân tích thêm các nhóm hàng này. Ở cấp quản lý, những nỗ lực ngăn chặn từ gốc được nêu trong bài các biện pháp ngăn chặn hàng giả của ngành y tế.

Người cao tuổi và trẻ nhỏ: nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất

Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, thị lực kém, khó đọc chữ nhỏ trên bao bì, lại hay tin lời giới thiệu của người quen hoặc cuộc gọi tiếp thị. Con cháu nên giúp ông bà lập danh sách thuốc đang dùng, mua thuốc cùng ông bà ở nhà thuốc cố định, và giải thích rằng không mua thuốc qua điện thoại, qua các buổi “hội thảo sức khỏe” tặng quà.

Với trẻ nhỏ, thuốc giả hoặc sai hàm lượng nguy hiểm hơn vì liều dùng tính theo cân nặng. Chỉ dùng thuốc cho trẻ theo đơn của bác sĩ, mua ở nhà thuốc uy tín, dùng đúng dụng cụ đo liều đi kèm và cất thuốc xa tầm tay trẻ.

Thói quen nhỏ bảo vệ cả gia đình

• Giữ lại vỏ hộp thuốc dùng lâu dài để so sánh khi mua lần sau.
• Ghi chép tên thuốc, hàm lượng, nhà sản xuất của thuốc dùng thường xuyên.
• Hướng dẫn người cao tuổi trong nhà chỉ mua thuốc ở nhà thuốc quen, không nghe lời mời mua thuốc qua điện thoại.
• Khi thấy thuốc “hết tác dụng” bất thường, hãy báo bác sĩ thay vì tự tăng liều.