Chó đánh hơi ung thư: khoa học nói gì về sàng lọc ung thư sớm

Chó có khứu giác rất nhạy và trong một số nghiên cứu đã được huấn luyện để phân biệt mẫu hơi thở, nước tiểu hoặc mô của người mắc một số loại ung thư với người không mắc, nhờ nhận ra các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi do tế bào ung thư tạo ra. Tuy nhiên, chó đánh hơi chưa phải là phương pháp sàng lọc ung thư được các hướng dẫn y khoa công nhận, vì kết quả chưa ổn định giữa các con chó, các phòng thí nghiệm và điều kiện thực tế. Giá trị lớn nhất của hướng nghiên cứu này là thúc đẩy phát triển “mũi điện tử” và xét nghiệm hơi thở trong tương lai. Hiện tại, bạn vẫn nên dựa vào các phương pháp tầm soát đã được chứng minh.

Vì sao chó có thể “ngửi” thấy ung thư

Khứu giác của chó vượt xa con người nhờ số lượng thụ thể mùi lớn hơn rất nhiều và vùng não xử lý mùi phát triển. Chó được dùng để phát hiện chất nổ, ma túy, tìm người mất tích, và trong y tế còn được huấn luyện để cảnh báo hạ đường huyết ở người tiểu đường.

Tế bào ung thư có chuyển hóa khác tế bào bình thường, tạo ra các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) với “dấu vân tay mùi” đặc trưng. Những hợp chất này có thể xuất hiện trong hơi thở, nước tiểu, mồ hôi, phân. Giả thuyết là chó nhận ra tổ hợp mùi này, dù con người không ngửi thấy.

Các nghiên cứu đã làm gì

Nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đã huấn luyện chó phân biệt mẫu bệnh phẩm của người mắc các ung thư như phổi, đại trực tràng, buồng trứng, tuyến tiền liệt, da với mẫu của người khỏe. Cách làm phổ biến:

1. Cho chó làm quen với mẫu ung thư đã xác định, thưởng khi chó nhận ra đúng.
2. Đặt mẫu ung thư lẫn với nhiều mẫu đối chứng, chó phải chỉ ra mẫu đúng.
3. Kiểm tra bằng mẫu mới mà chó chưa từng tiếp xúc.

Một số nghiên cứu cho kết quả ấn tượng trong điều kiện được kiểm soát. Tuy nhiên, khi mở rộng quy mô hoặc lặp lại ở nơi khác, độ chính xác thường giảm, và có nghiên cứu cho thấy chó có thể “học nhầm” những mùi không liên quan đến ung thư như mùi của bệnh viện, của thuốc, của cách bảo quản mẫu.

Vì sao chưa dùng chó để sàng lọc đại trà

Một phương pháp sàng lọc chỉ được khuyến cáo khi đã chứng minh giúp phát hiện sớm và giảm tử vong trên quần thể lớn, với chi phí và rủi ro chấp nhận được. Chó đánh hơi chưa đạt đến mức đó.

Từ mũi chó đến “mũi điện tử”

Hướng ứng dụng thực tế hơn là phân tích các hợp chất mà chó nhận ra, rồi phát triển thiết bị cảm biến, gọi chung là mũi điện tử, kết hợp phân tích dữ liệu để nhận diện dấu hiệu ung thư trong hơi thở hoặc nước tiểu. Ưu điểm nếu thành công là xét nghiệm không xâm lấn, nhanh, có thể lặp lại. Hiện các thiết bị này vẫn đang được nghiên cứu, chưa thay thế các phương pháp chuẩn.

Những phương pháp tầm soát đã được chứng minh

• Ung thư cổ tử cung: xét nghiệm tế bào cổ tử cung, xét nghiệm HPV định kỳ; tiêm vắc xin HPV giúp phòng ngừa. Xem thêm bài vắc xin HPV ngăn ngừa ung thư cổ tử cung.
• Ung thư vú: chụp nhũ ảnh theo độ tuổi và nguy cơ, khám vú định kỳ.
• Ung thư đại trực tràng: xét nghiệm máu ẩn trong phân, nội soi đại tràng.
• Ung thư phổi: chụp cắt lớp liều thấp cho người hút thuốc nhiều năm theo tiêu chí cụ thể.
• Ung thư gan: siêu âm định kỳ ở người viêm gan B, C, xơ gan.

Người lớn tuổi có thể tham khảo bài tầm soát ung thư tiêu hóa ở tuổi U60 để biết nên hỏi bác sĩ những gì.

Đừng chờ “chó báo” mới đi khám

Thỉnh thoảng có những câu chuyện chó nhà liên tục ngửi, liếm một vùng cơ thể chủ và sau đó chủ phát hiện ung thư. Những câu chuyện này thú vị nhưng mang tính giai thoại. Hành vi của thú cưng không thay thế được việc lắng nghe cơ thể mình. Hãy đi khám khi có dấu hiệu như khối u, nốt ruồi thay đổi, ho kéo dài, sụt cân không rõ lý do, chảy máu bất thường, thay đổi thói quen đại tiện. Ung thư ở người trẻ cũng đang được quan tâm nhiều hơn, như bài ung thư trẻ hóa: dấu hiệu và phòng ngừa trình bày.

Cảnh giác với dịch vụ “sàng lọc ung thư” chưa kiểm chứng

Khi một hướng nghiên cứu gây chú ý, có thể xuất hiện dịch vụ thương mại quảng cáo phát hiện ung thư bằng phương pháp “mới, không đau, chính xác”. Trước khi trả tiền, hãy hỏi phương pháp đó đã được cơ quan y tế cấp phép chưa, có nằm trong hướng dẫn tầm soát không, và nếu kết quả bất thường thì bước tiếp theo là gì. Một xét nghiệm chưa được chứng minh có thể khiến bạn lo lắng vô ích hoặc bỏ qua tầm soát thật sự cần thiết.