Tiểu đường và ung thư tuyến tiền liệt: PPARγ đóng vai trò gì?

Mối liên hệ giữa đái tháo đường type 2 và ung thư tuyến tiền liệt phức tạp hơn nhiều so với các loại ung thư khác. Một số nghiên cứu dịch tễ ghi nhận nam giới đái tháo đường type 2 có nguy cơ được chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn đôi chút, có thể liên quan đến nội tiết tố, nhưng khi đã mắc thì bệnh có thể không “nhẹ” hơn. PPARγ là một thụ thể trong nhân tế bào điều hòa chuyển hóa đường, mỡ; nó là đích tác động của nhóm thuốc tiểu đường thiazolidinedione và đang được nghiên cứu về vai trò trong tế bào ung thư tuyến tiền liệt. Tuy vậy, các kết quả hiện nay chủ yếu ở mức phòng thí nghiệm, chưa đủ để thay đổi cách điều trị hay tầm soát. Với người bệnh, điều quan trọng là kiểm soát tốt đường huyết và trao đổi với bác sĩ về tầm soát tuyến tiền liệt theo độ tuổi, nguy cơ.

Tuyến tiền liệt và ung thư tuyến tiền liệt

Tuyến tiền liệt là tuyến nhỏ ở nam giới, nằm dưới bàng quang, bao quanh niệu đạo, tiết một phần dịch tinh. Ung thư tuyến tiền liệt là một trong những ung thư thường gặp ở nam giới lớn tuổi trên thế giới. Nhiều trường hợp tiến triển chậm, nhưng cũng có thể thể bệnh ác tính, lan tràn. Giai đoạn sớm thường không có triệu chứng; khi có triệu chứng như tiểu khó, tiểu đêm nhiều, tiểu ra máu, đau xương, thì cần phân biệt với phì đại lành tính tuyến tiền liệt vốn rất phổ biến ở nam giới lớn tuổi.

Vì sao tiểu đường lại có liên hệ “ngược chiều”

Với đa số ung thư như gan, tụy, đại trực tràng, nội mạc tử cung, đái tháo đường type 2 và béo phì liên quan đến nguy cơ cao hơn. Ung thư tuyến tiền liệt là ngoại lệ đáng chú ý trong nhiều nghiên cứu quan sát. Một số giả thuyết được đưa ra:

• Testosterone thấp hơn: nam giới đái tháo đường, béo phì thường có nồng độ testosterone thấp hơn, trong khi tế bào tuyến tiền liệt phụ thuộc nội tiết tố nam.
• Thay đổi insulin theo thời gian: giai đoạn muộn của đái tháo đường type 2, insulin có thể giảm.
• Ảnh hưởng của chỉ số PSA: người béo phì có thể tích máu lớn hơn, PSA “loãng” hơn, khiến phát hiện muộn hơn.
• Tác động của thuốc: một số thuốc điều trị như metformin, statin đang được nghiên cứu về ảnh hưởng đến ung thư.

Cần hiểu rằng đây là liên hệ thống kê ở quần thể, không có nghĩa tiểu đường “bảo vệ” khỏi ung thư tuyến tiền liệt. Một số nghiên cứu còn gợi ý khi đã mắc, người có đái tháo đường có thể có tiên lượng không tốt hơn.

PPARγ là gì

PPAR (peroxisome proliferator-activated receptor) là nhóm thụ thể nằm trong nhân tế bào, khi được hoạt hóa sẽ điều chỉnh hoạt động của nhiều gen liên quan đến chuyển hóa. Có ba dạng chính: PPARα, PPARβ/δ và PPARγ.

PPARγ có nhiều ở mô mỡ, đóng vai trò trong biệt hóa tế bào mỡ, lưu trữ chất béo và tăng độ nhạy insulin. Nhóm thuốc thiazolidinedione, ví dụ pioglitazone, là chất chủ vận PPARγ, được dùng điều trị đái tháo đường type 2 vì giúp cơ thể nhạy hơn với insulin. Nhóm thuốc này có những tác dụng phụ và chống chỉ định riêng mà bác sĩ cân nhắc khi kê đơn.

PPARγ trong nghiên cứu ung thư tuyến tiền liệt

Các nhà khoa học quan tâm đến PPARγ trong ung thư vì nó tham gia điều hòa tăng sinh, biệt hóa và chết theo chương trình của tế bào. Hướng nghiên cứu gồm:

1. Mức biểu hiện PPARγ trong mô ung thư: một số nghiên cứu ghi nhận thay đổi mức PPARγ ở mô tuyến tiền liệt ung thư so với mô lành.
2. Thí nghiệm trên tế bào và động vật: chất chủ vận PPARγ cho thấy tác động lên sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện thí nghiệm, nhưng có nghiên cứu lại gợi ý PPARγ có thể thúc đẩy một số quá trình chuyển hóa mỡ có lợi cho tế bào ung thư.
3. Nghiên cứu trên người: dữ liệu về việc dùng thuốc chủ vận PPARγ và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt còn hạn chế, chưa thống nhất.

Kết luận thận trọng: PPARγ là một mắt xích đáng chú ý trong mối liên hệ giữa chuyển hóa và ung thư, nhưng hiện chưa có khuyến cáo dùng thuốc tác động lên PPARγ để phòng hay điều trị ung thư tuyến tiền liệt. Người bệnh không nên tự đổi thuốc tiểu đường dựa trên thông tin này.

Nam giới tiểu đường nên làm gì

Chế độ ăn nhiều rau, ít tinh bột tinh chế giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn; bài rau giúp kiểm soát tiểu đường đưa ra một số gợi ý. Người tiểu đường cũng cần chăm sóc đôi chân hằng ngày, như hướng dẫn trong bài biến chứng bàn chân tiểu đường.

Tầm soát ung thư nói chung ở người tiểu đường

Vì đái tháo đường type 2 liên quan đến nguy cơ cao hơn ở một số ung thư như gan, tụy, đại trực tràng, người bệnh lớn tuổi nên được tư vấn tầm soát ung thư phù hợp. Bài tầm soát ung thư tiêu hóa ở tuổi U60 giúp bạn chuẩn bị câu hỏi cho buổi khám.

Đọc tin khoa học thế nào cho đúng

Những tiêu đề như “phát hiện cơ chế mới”, “hy vọng chữa ung thư” thường dựa trên nghiên cứu tế bào hoặc động vật. Từ phòng thí nghiệm đến thuốc điều trị trên người là chặng đường dài, nhiều hướng không thành công. Khi đọc tin, hãy để ý nghiên cứu được làm trên đối tượng nào, quy mô ra sao, và luôn hỏi bác sĩ trước khi thay đổi điều trị.