Biến chứng bàn chân tiểu đường: dấu hiệu sớm và cách phòng ngừa

Biến chứng bàn chân là một trong những biến chứng nặng nề nhất của bệnh tiểu đường, có thể dẫn tới loét kéo dài, nhiễm trùng và cắt cụt chi. Nguyên nhân chính là đường huyết cao lâu ngày làm tổn thương thần kinh (khiến chân mất cảm giác) và mạch máu (khiến vết thương khó lành). Tin tốt là phần lớn vết loét có thể phòng được nếu người bệnh kiểm soát đường huyết, tự kiểm tra chân mỗi ngày, chọn giày dép phù hợp và đi khám ngay khi có vết thương dù nhỏ.

Vì sao bàn chân người tiểu đường dễ tổn thương

Tổn thương thần kinh ngoại biên

Đường huyết cao kéo dài làm hỏng các sợi thần kinh, bắt đầu từ đầu ngón chân. Người bệnh có thể thấy tê bì, kiến bò, nóng rát, hoặc ngược lại mất dần cảm giác. Khi chân không còn cảm nhận đau, một viên sỏi trong giày, một vết bỏng do ngâm nước nóng hay vết cắt móng sâu đều có thể bị bỏ qua cho tới khi đã nhiễm trùng.

Giảm tưới máu

Tiểu đường đẩy nhanh quá trình xơ vữa, làm hẹp động mạch chân. Máu nuôi ít, vết thương lâu lành, sức đề kháng tại chỗ kém. Dấu hiệu thường gặp là đau bắp chân khi đi bộ, đỡ khi nghỉ, da chân lạnh, nhợt. Những dấu hiệu tắc mạch ở chi nói chung được mô tả trong bài dấu hiệu tắc nghẽn mạch máu ở tay chân.

Biến dạng bàn chân và da khô

Tổn thương thần kinh vận động làm cơ bàn chân yếu, ngón chân co quắp, tạo điểm tì đè bất thường, hình thành chai chân. Da khô, nứt nẻ ở gót do giảm tiết mồ hôi tạo đường cho vi khuẩn xâm nhập.

Đáp ứng miễn dịch kém

Đường huyết cao làm bạch cầu hoạt động kém hiệu quả. Một nhiễm trùng nhỏ có thể lan nhanh xuống mô sâu, thậm chí tới xương.

Dấu hiệu cảnh báo cần để ý

• Tê bì, châm chích, nóng rát ở bàn chân, nặng hơn về đêm.
• Giảm cảm giác: không phân biệt được nước nóng lạnh, không thấy đau khi giẫm vật nhọn.
• Da đổi màu đỏ, tím, đen; một vùng sưng nóng.
• Chai chân dày, có vệt máu hoặc dịch dưới chai.
• Vết phồng, vết xước, kẽ chân trắng bở, móng chọc vào thịt.
• Mùi hôi bất thường, chảy dịch, tất dính máu hoặc dịch.
• Bàn chân biến dạng, mu chân sưng to dù không đau.

Tự kiểm tra bàn chân mỗi ngày

Đây là thói quen quan trọng nhất, chỉ mất vài phút mỗi tối:

1. Rửa chân bằng nước ấm (thử nhiệt bằng khuỷu tay hoặc nhờ người khác, không dùng chân để thử).
2. Lau khô kỹ, đặc biệt kẽ ngón.
3. Quan sát toàn bộ mu chân, lòng bàn chân, gót, kẽ ngón. Dùng gương hoặc nhờ người thân nếu khó cúi.
4. Sờ tìm vùng nóng, sưng, cứng bất thường.
5. Bôi kem dưỡng ẩm lên da khô, nhưng không bôi vào kẽ ngón.
6. Kiểm tra bên trong giày trước khi mang.

Chăm sóc móng, chai chân đúng cách

• Cắt móng thẳng ngang, không cắt sâu vào khóe, giũa nhẹ cạnh sắc.
• Không tự cắt chai, lể khóe móng, dùng miếng dán hay thuốc tẩy chai có axit.
• Người thị lực kém, khó cúi nên nhờ người thân hoặc nhân viên y tế cắt móng.
• Không ngâm chân nước quá nóng, không chườm túi nóng, không hơ chân gần bếp lửa.

Chọn giày dép cho người tiểu đường

Tất sáng màu giúp phát hiện sớm vết máu hoặc dịch. Người đã có biến dạng bàn chân có thể cần giày, lót giày chỉnh hình theo chỉ định của bác sĩ.

Kiểm soát nền tảng: đường huyết và mạch máu

Chăm sóc chân chỉ hiệu quả khi đi cùng kiểm soát bệnh nền:

• Đường huyết và HbA1c đạt mục tiêu bác sĩ đặt ra cho từng người.
• Kiểm soát huyết áp, mỡ máu.
• Bỏ thuốc lá, vì thuốc lá làm hẹp mạch và cản trở lành vết thương.
• Vận động phù hợp như đi bộ với giày tốt; người đã có vết loét cần hỏi bác sĩ trước khi tập.
• Ăn uống cân đối, nhiều rau, hạn chế đồ ngọt; tham khảo thêm bài rau xanh hỗ trợ kiểm soát tiểu đường.

Khám bàn chân định kỳ

Người tiểu đường nên được nhân viên y tế khám bàn chân ít nhất mỗi năm một lần, thường xuyên hơn nếu đã có tổn thương thần kinh, bệnh mạch máu, tiền sử loét. Buổi khám thường gồm kiểm tra cảm giác bằng sợi đơn, kiểm tra mạch mu chân, đánh giá biến dạng và giày dép. Hãy chủ động cởi tất cho bác sĩ xem chân trong mỗi lần tái khám tiểu đường, đừng chờ được hỏi.

Khi nào phải đi khám ngay

• Bất kỳ vết loét, vết thương hở nào không lành sau vài ngày.
• Vùng da đỏ, sưng, nóng lan rộng, chảy mủ, có mùi hôi.
• Sốt, ớn lạnh kèm vết thương ở chân.
• Ngón chân chuyển tím, đen.
• Bàn chân đột nhiên sưng nóng, biến dạng dù không đau.

Không tự đắp lá, rắc bột thuốc, ngâm chân thảo dược lên vết loét. Vết thương ở chân người tiểu đường cần được làm sạch, giảm tì đè và điều trị nhiễm trùng đúng cách tại cơ sở y tế. Đến sớm vài ngày có thể là sự khác biệt giữa giữ được và mất đi một ngón chân.