Tắc nghẽn mạch máu: dấu hiệu ở tay chân cần biết sớm

Tắc nghẽn mạch máu ở tay chân thường biểu hiện qua những dấu hiệu dễ bị coi là chuyện nhỏ: đau mỏi bắp chân khi đi bộ một quãng phải dừng lại nghỉ, bàn chân lạnh và nhợt hơn bên kia, vết xước ở ngón chân lâu lành, hoặc một bên chân sưng đau, nóng đỏ bất thường. Các dấu hiệu này có thể liên quan đến hẹp tắc động mạch do xơ vữa hoặc cục máu đông trong tĩnh mạch sâu. Một số trường hợp là cấp cứu cần đến bệnh viện ngay. Bài viết giúp bạn nhận diện và biết lúc nào không nên chờ đợi.

Động mạch và tĩnh mạch: tắc ở đâu, biểu hiện khác nhau

Động mạch đưa máu giàu oxy từ tim đến tay chân; tĩnh mạch đưa máu trở về tim. Khi động mạch bị hẹp hoặc tắc, phần chi phía sau thiếu máu nuôi: đau, lạnh, nhợt, vết thương khó lành. Khi tĩnh mạch sâu bị cục máu đông chặn lại, máu ứ phía dưới: sưng, căng, nóng, đỏ hoặc tím.

Dấu hiệu của bệnh động mạch chi

Bệnh động mạch ngoại biên, hay gặp nhất ở chân, thường do xơ vữa động mạch, cùng cơ chế với bệnh mạch vành và đột quỵ. Dấu hiệu theo mức độ:

1. Đau cách hồi: đau, chuột rút hoặc mỏi bắp chân, đùi, mông khi đi bộ một quãng nhất định, phải dừng lại vài phút mới đỡ, đi tiếp lại đau. Nhiều người nghĩ là do tuổi tác, do “thoái hóa”.
2. Thay đổi da và móng: da chân mỏng, bóng, rụng lông chân, móng chân dày và mọc chậm.
3. Chân lạnh, nhợt: nhất là một bên lạnh hơn bên kia; khi nâng chân lên cao thì bàn chân trắng bệch.
4. Vết loét lâu lành ở ngón chân, gót, mắt cá.
5. Đau khi nghỉ: đau bàn chân về đêm, phải thõng chân xuống giường cho đỡ. Đây là giai đoạn nặng.

Ở tay, tắc động mạch ít gặp hơn, có thể biểu hiện bằng tay mỏi nhanh khi làm việc, lạnh, tê ngón tay, mạch cổ tay một bên yếu.

Ai có nguy cơ cao

• Người hút thuốc lá hoặc từng hút nhiều năm, đây là yếu tố nguy cơ rất mạnh.
• Người bị đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu.
• Người lớn tuổi, người đã có bệnh mạch vành hoặc tiền sử đột quỵ.
• Người ít vận động, thừa cân, béo bụng.

Với huyết khối tĩnh mạch sâu, nguy cơ tăng khi nằm bất động lâu (sau phẫu thuật, gãy xương bó bột), ngồi lâu trên chuyến bay hay chuyến xe dài, mang thai và sau sinh, dùng thuốc tránh thai chứa estrogen, mắc ung thư, hoặc có rối loạn đông máu bẩm sinh.

Người bệnh đái tháo đường cần đặc biệt chú ý đôi bàn chân vì vừa có nguy cơ tắc mạch vừa có tổn thương thần kinh làm giảm cảm giác; bài biến chứng bàn chân tiểu đường hướng dẫn cách tự kiểm tra hằng ngày.

Tình huống cần cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu hoặc đến bệnh viện ngay khi có:

• Một bên tay hoặc chân đột ngột đau dữ dội, lạnh, nhợt hoặc tím, tê bì, yếu hoặc không cử động được. Đây có thể là tắc động mạch cấp, cần can thiệp trong vài giờ để cứu chi.
• Chân sưng đau một bên kèm khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu, tim đập nhanh: nghi thuyên tắc phổi.
• Vết loét chân đen dần, có mủ, sốt.

Không xoa bóp mạnh, không đắp lá, ngâm nước nóng chân đang đau lạnh vì có thể gây bỏng khi cảm giác đã giảm và làm chậm thời gian điều trị.

Bác sĩ chẩn đoán thế nào

Bác sĩ sẽ hỏi bệnh, khám mạch ở bẹn, khoeo, mu chân, cổ chân, so sánh hai bên. Một thăm dò đơn giản là đo chỉ số huyết áp cổ chân so với cánh tay. Siêu âm Doppler mạch máu giúp đánh giá dòng chảy và vị trí hẹp tắc, phát hiện huyết khối tĩnh mạch. Trường hợp cần can thiệp có thể chụp cắt lớp hoặc chụp mạch.

Điều trị tùy nguyên nhân và mức độ: thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông, thuốc điều chỉnh mỡ máu, chương trình đi bộ có giám sát, can thiệp nong đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu. Người bệnh không tự dùng thuốc chống đông hay “thuốc tan máu bầm” vì nguy cơ chảy máu.

Phòng ngừa từ thói quen hằng ngày

• Bỏ thuốc lá: là thay đổi quan trọng nhất với bệnh động mạch chi.
• Kiểm soát đường huyết, huyết áp, mỡ máu theo hướng dẫn của bác sĩ. Mỡ máu cao không chỉ là chuyện người già; đọc thêm bài mỡ máu cao ở người trẻ.
• Đi bộ đều đặn: với người có đau cách hồi, đi bộ đến khi đau vừa phải, nghỉ rồi đi tiếp, kiên trì giúp tăng quãng đường đi được.
• Ăn nhiều rau, cá, giảm mỡ động vật và đồ chiên. Gợi ý món ăn trong bài rau giảm mỡ máu từ bếp Việt.
• Khi ngồi lâu: đứng dậy đi lại mỗi giờ, co duỗi cổ chân khi ngồi trên xe, máy bay; uống đủ nước.
• Chăm sóc bàn chân: giữ khô sạch, cắt móng thẳng, mang giày vừa chân, kiểm tra vết xước mỗi tối.

Đau chân khi đi bộ không phải lúc nào cũng do xương khớp. Nếu bạn có các yếu tố nguy cơ kể trên, hãy kể rõ triệu chứng với bác sĩ để được khám mạch máu, phát hiện sớm giúp điều trị đơn giản hơn nhiều.