Suy tuyến thượng thận vì lạm dụng xịt mũi chứa corticoid

Xịt mũi chứa corticoid là thuốc điều trị viêm mũi dị ứng, viêm xoang phổ biến và khá an toàn khi dùng đúng liều, đúng thời gian theo chỉ định, vì lượng thuốc vào máu thấp. Vấn đề xảy ra khi người bệnh tự ý dùng kéo dài nhiều tháng, nhiều năm, dùng quá liều, phối hợp nhiều loại thuốc chứa corticoid, hoặc dùng các loại thuốc xịt, thuốc “gia truyền” trôi nổi bị trộn corticoid không ghi trên nhãn. Khi đó, tuyến thượng thận có thể bị ức chế, dẫn đến suy thượng thận, một tình trạng âm thầm nhưng có thể nguy hiểm khi gặp stress hoặc khi ngưng thuốc đột ngột.

Tuyến thượng thận và cortisol

Tuyến thượng thận là hai tuyến nhỏ nằm phía trên hai thận, tiết ra nhiều hormone, trong đó cortisol giữ vai trò điều hòa đường huyết, huyết áp, phản ứng viêm và giúp cơ thể chống chịu khi ốm đau, chấn thương, phẫu thuật. Lượng cortisol được điều chỉnh bởi tuyến yên và vùng dưới đồi theo cơ chế phản hồi: khi trong máu có nhiều cortisol, não giảm tín hiệu kích thích, tuyến thượng thận giảm sản xuất.

Corticoid trong thuốc là các chất tương tự cortisol. Khi đưa vào cơ thể lượng lớn và kéo dài, não “tưởng” cơ thể đã đủ cortisol nên ngừng kích thích tuyến thượng thận. Lâu dần, tuyến này teo lại và giảm khả năng tự sản xuất. Đây là suy thượng thận thứ phát do thuốc.

Xịt mũi corticoid có nguy hiểm không

Với các loại xịt mũi corticoid được cấp phép, dùng theo liều khuyến cáo, nguy cơ ức chế tuyến thượng thận rất thấp vì thuốc tác dụng tại chỗ và phần hấp thu vào máu ít. Đây là nhóm thuốc nền tảng trong điều trị viêm mũi dị ứng. Nguy cơ tăng lên khi:

• Dùng liều cao hơn hướng dẫn, xịt nhiều lần trong ngày vì “cho nhanh đỡ”.
• Dùng liên tục nhiều tháng, nhiều năm mà không tái khám.
• Cùng lúc dùng thêm corticoid dạng khác: thuốc hít hen, kem bôi da, thuốc uống, thuốc tiêm khớp.
• Là trẻ em, vì cơ thể nhỏ hơn và nhạy hơn với tác dụng toàn thân.
• Dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc, không ghi thành phần, “thuốc xịt thảo dược” nhưng hiệu quả “thần kỳ” bất thường.

Trường hợp cuối là đáng lo nhất. Một số thuốc trôi nổi được pha corticoid với hàm lượng không kiểm soát để tạo hiệu quả nhanh, người dùng tưởng là thảo dược nên dùng liên tục, không nói với bác sĩ. Bài nhận diện thuốc giả, thuốc trôi nổi có thêm dấu hiệu nhận biết.

Corticoid trộn lẫn không chỉ có trong thuốc xịt. Kem trộn, mỹ phẩm “đặc trị” kém chất lượng cũng từng bị phát hiện chứa corticoid, khiến người dùng phơi nhiễm kéo dài mà không biết. Câu chuyện ai bảo vệ người dùng trước mỹ phẩm kém chất lượng là một khía cạnh khác của cùng vấn đề.

Phân biệt với xịt mũi co mạch

Nhiều người nhầm lẫn hai nhóm thuốc xịt mũi:

Người bị nghẹt mũi mạn tính hay xịt co mạch liên tục rồi chuyển sang tự mua thêm xịt corticoid, cuối cùng dùng cùng lúc nhiều loại mà không biết mình đang dùng gì. Đó là lý do cần mang toàn bộ thuốc đang dùng khi đi khám.

Dấu hiệu nghi suy thượng thận

Triệu chứng thường mơ hồ, tiến triển từ từ, dễ bị bỏ qua:

• Mệt mỏi kéo dài, yếu cơ, uể oải dù nghỉ ngơi.
• Chán ăn, buồn nôn, đau bụng, sụt cân.
• Chóng mặt khi đứng dậy, huyết áp thấp.
• Hạ đường huyết: run, vã mồ hôi, đói cồn cào.
• Ở trẻ em: chậm tăng trưởng chiều cao có thể là dấu hiệu dùng corticoid quá mức.

Nguy hiểm nhất là cơn suy thượng thận cấp: nôn nhiều, đau bụng dữ dội, tụt huyết áp, lơ mơ, có thể xảy ra khi người đang bị ức chế thượng thận gặp nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật hoặc ngưng corticoid đột ngột. Đây là cấp cứu, cần đến bệnh viện ngay.

Đang dùng xịt corticoid lâu ngày: nên làm gì

1. Không tự ngưng đột ngột nếu đã dùng liều cao, kéo dài hoặc dùng sản phẩm không rõ thành phần. Hãy đi khám để bác sĩ đánh giá và hướng dẫn giảm dần nếu cần.
2. Liệt kê mọi thuốc chứa corticoid bạn đang dùng, kể cả kem bôi, thuốc hít, thuốc nam, thuốc mua theo lời giới thiệu.
3. Tái khám định kỳ với bác sĩ tai mũi họng hoặc dị ứng để điều chỉnh về liều thấp nhất có hiệu quả.
4. Báo với bác sĩ khi sắp phẫu thuật, nhổ răng, hoặc bị bệnh nặng rằng bạn đang hoặc từng dùng corticoid kéo dài.
5. Xét nghiệm khi được chỉ định: bác sĩ có thể đo cortisol máu hoặc làm nghiệm pháp kích thích để đánh giá chức năng tuyến thượng thận.

Dùng xịt mũi corticoid đúng cách

• Lắc đều, xì sạch mũi trước khi xịt.
• Cúi đầu nhẹ, hướng đầu xịt ra phía ngoài, về phía khóe mắt cùng bên, tránh xịt thẳng vào vách ngăn mũi để giảm chảy máu cam.
• Hít nhẹ, không hít mạnh để thuốc trôi xuống họng.
• Dùng đúng số nhát, số lần mà bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.
• Không dùng chung lọ xịt với người khác.

Kết hợp rửa mũi bằng nước muối sinh lý, tránh tác nhân gây dị ứng như bụi nhà, lông thú, khói thuốc giúp giảm nhu cầu dùng thuốc.

Cảnh giác với quảng cáo “chữa dứt điểm viêm xoang”

Viêm mũi dị ứng là bệnh mạn tính, thường cần kiểm soát lâu dài chứ khó “chữa dứt điểm” sau một lọ thuốc. Những sản phẩm quảng cáo khỏi hẳn sau vài ngày, không cần đơn, bán qua livestream, mạng xã hội, có lời chứng thực của “bác sĩ” không rõ danh tính cần được nghi ngờ. Các chiêu thức này được phân tích trong bài mạo danh bác sĩ quảng cáo sai sự thật.

Nguyên tắc chung với mọi thuốc, kể cả thuốc không kê đơn quen thuộc như thuốc giảm đau, là đọc kỹ hướng dẫn, không vượt liều, không dùng kéo dài khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn. Bạn có thể tham khảo thêm ví dụ về dùng paracetamol an toàn để thấy thuốc quen cũng có giới hạn.