Paracetamol: nguy cơ ngộ độc, tổn thương gan và cách dùng an toàn

Paracetamol (acetaminophen) là thuốc hạ sốt, giảm đau phổ biến nhất, an toàn khi dùng đúng liều theo hướng dẫn. Nguy hiểm xảy ra khi dùng quá liều, cố ý hoặc vô tình, vì gan không xử lý kịp, sinh ra chất chuyển hóa độc gây hoại tử tế bào gan, có thể dẫn đến suy gan cấp. Điều đáng sợ là trong một hai ngày đầu, người bị ngộ độc có thể gần như không có triệu chứng, trong khi việc điều trị càng sớm càng hiệu quả. Vì vậy, bất kỳ ai nghi đã uống quá liều paracetamol cần đến cơ sở y tế ngay, kể cả khi đang thấy bình thường.

Paracetamol gây hại gan như thế nào

Ở liều điều trị, phần lớn paracetamol được gan chuyển hóa thành dạng vô hại và thải ra ngoài. Một phần nhỏ chuyển thành chất trung gian độc (NAPQI), nhưng được glutathione trong gan trung hòa ngay.

Khi uống quá nhiều, lượng chất độc tăng vượt khả năng trung hòa, glutathione cạn kiệt, chất độc tấn công tế bào gan. Nguy cơ cao hơn ở người:

• Uống rượu bia thường xuyên.
• Suy dinh dưỡng, nhịn ăn kéo dài, sụt cân nhiều (dự trữ glutathione thấp).
• Có sẵn bệnh gan.
• Đang dùng một số thuốc ảnh hưởng enzym gan, như một số thuốc chống động kinh, thuốc lao.

Vì sao nhiều người quá liều mà không biết

Cộng dồn từ nhiều sản phẩm

Đây là nguyên nhân quá liều vô tình phổ biến nhất. Paracetamol có mặt trong rất nhiều thuốc: thuốc cảm cúm dạng gói, viên sủi, viên phối hợp với thuốc giảm ho, thuốc chống dị ứng, thuốc giảm đau phối hợp. Người bệnh uống thuốc hạ sốt, rồi thêm gói "thuốc cảm" mà không biết cả hai đều chứa paracetamol.

Mẹo đơn giản: trước khi uống thêm bất kỳ thuốc nào, hãy đọc thành phần tìm chữ "paracetamol" hoặc "acetaminophen".

Uống dày hơn hướng dẫn khi sốt không hạ

Khi trẻ hoặc người lớn sốt cao, nhiều người sốt ruột cho uống sát nhau, hoặc tăng lượng. Điều này làm vượt tổng liều trong ngày. Nếu sốt không hạ sau khi dùng thuốc đúng hướng dẫn, đó là lúc cần đi khám, không phải uống thêm.

Tính sai liều cho trẻ

Liều paracetamol cho trẻ được tính theo cân nặng. Dùng sai dạng bào chế (siro nồng độ khác nhau, gói bột, viên đặt), dùng thìa ăn thay dụng cụ đo đi kèm, hoặc cả bố mẹ và ông bà cùng cho uống mà không trao đổi, đều có thể dẫn đến quá liều.

Dùng kéo dài để giảm đau mạn tính

Đau lưng, đau khớp, đau đầu kéo dài khiến một số người dùng paracetamol nhiều ngày liền ở mức cao. Ngay cả khi mỗi lần không quá nhiều, dùng sát ngưỡng tối đa trong thời gian dài vẫn có thể gây hại, nhất là ở người uống rượu.

Dấu hiệu ngộ độc paracetamol

Vì giai đoạn đầu có thể rất "êm", đừng chờ triệu chứng mới đi viện. Bác sĩ sẽ hỏi thời điểm uống, lượng thuốc, xét nghiệm nồng độ thuốc trong máu và men gan để quyết định điều trị. Có thuốc giải độc đặc hiệu cho ngộ độc paracetamol, hiệu quả nhất khi dùng sớm.

Xử trí khi nghi quá liều

1. Đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, càng sớm càng tốt.
2. Mang theo vỏ thuốc, hộp thuốc, ghi lại thời điểm và lượng đã uống (ước tính nếu không chắc).
3. Không tự gây nôn nếu người bệnh lơ mơ.
4. Không tự điều trị bằng các bài "giải độc gan" dân gian.
5. Nếu quá liều là hành vi cố ý, người bệnh cần được hỗ trợ tâm lý sau khi qua cơn nguy hiểm; hãy ở bên và đồng hành cùng họ.

Nguyên tắc dùng paracetamol an toàn

• Đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn về liều mỗi lần, khoảng cách giữa các lần và tổng liều tối đa trong ngày; hỏi dược sĩ khi không chắc.
• Chỉ dùng một sản phẩm chứa paracetamol tại một thời điểm.
• Với trẻ em: dùng đúng dạng thuốc cho trẻ, đo bằng dụng cụ đi kèm, tính theo cân nặng như hướng dẫn hoặc theo chỉ định của bác sĩ, dược sĩ. Ghi lại giờ uống để cả nhà cùng biết.
• Không uống rượu khi đang dùng paracetamol, và người nghiện rượu cần hỏi bác sĩ về liều phù hợp.
• Người có bệnh gan, suy dinh dưỡng, cân nặng thấp cần hỏi bác sĩ về mức dùng.
• Không dùng kéo dài nhiều ngày để giảm đau mà không có ý kiến bác sĩ.
• Cất thuốc xa tầm tay trẻ em, đặc biệt siro có vị ngọt và viên sủi.

Khi nào hạ sốt bằng paracetamol là chưa đủ

Paracetamol chỉ làm giảm triệu chứng, không điều trị nguyên nhân. Cần đi khám khi:

• Sốt cao kéo dài trên hai đến ba ngày, hoặc trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt.
• Sốt kèm co giật, li bì, khó thở, phát ban, nôn nhiều, cổ cứng.
• Trong mùa dịch sốt xuất huyết, sốt kèm chảy máu cam, chảy máu chân răng, đau bụng, nôn. Lưu ý không tự dùng aspirin, ibuprofen khi nghi sốt xuất huyết.
• Đau kéo dài hoặc đau dữ dội bất thường.

Mùa dịch hô hấp cũng là lúc "combo thuốc" tự chế được bán tràn lan, dễ gây cộng dồn paracetamol; xem thêm cảnh báo về thuốc COVID trôi nổi. Người thường xuyên thức khuya, uống rượu cũng nên đọc thêm về những thói quen gây hại gan.

Kết luận

Paracetamol là thuốc an toàn khi dùng đúng, nhưng quá liều, kể cả vô tình do cộng dồn nhiều sản phẩm, có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng mà không báo trước. Đọc thành phần, tuân thủ hướng dẫn, không uống rượu khi dùng thuốc và đi viện ngay khi nghi quá liều là những nguyên tắc ai trong gia đình cũng nên nhớ.