Trầm cảm ở trẻ em: dấu hiệu cha mẹ cần biết và hướng điều trị

Trầm cảm ở trẻ em và thanh thiếu niên có thật và có thể điều trị. Khác với người lớn, trẻ thường không nói “con buồn” mà biểu hiện bằng cáu gắt, dễ nổi nóng, thu mình, bỏ những hoạt động từng thích, học sa sút, thay đổi giấc ngủ, ăn uống, hay than đau bụng, đau đầu không rõ nguyên nhân. Khi các dấu hiệu kéo dài từ hai tuần trở lên và ảnh hưởng đến sinh hoạt, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu trẻ nói về cái chết, tự làm đau bản thân, cần tìm giúp đỡ ngay, không chờ đợi.

Trầm cảm không phải là “tính khí thất thường”

Trẻ nào cũng có lúc buồn, giận dỗi, nhất là ở tuổi dậy thì. Điều phân biệt trầm cảm với cảm xúc bình thường là mức độ, thời gian và ảnh hưởng: tâm trạng tiêu cực kéo dài gần như cả ngày, nhiều ngày liên tục, khiến trẻ không học, không chơi, không giao tiếp được như trước. Trầm cảm là một rối loạn sức khỏe tâm thần liên quan đến yếu tố sinh học, di truyền, tâm lý và môi trường, không phải do trẻ “yếu đuối”, “được chiều quá” hay “lười”.

Dấu hiệu theo lứa tuổi

Các dấu hiệu chung khác: thay đổi ăn uống rõ rệt, sụt hoặc tăng cân; khó tập trung; hay tự trách; nhạy cảm quá mức với lời phê bình; ở lì trong phòng với điện thoại, máy tính.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ

• Tiền sử gia đình có người bị trầm cảm, rối loạn lo âu.
• Căng thẳng kéo dài: áp lực học tập, thi cử, kỳ vọng quá cao.
• Biến cố: cha mẹ ly hôn, mất người thân, chuyển trường.
• Bị bắt nạt ở trường hoặc trên mạng, bị bạo lực, xâm hại.
• Bệnh mạn tính, khuyết tật.
• Ít ngủ, dùng thiết bị điện tử quá nhiều, ít vận động.

Môi trường mạng là nơi trẻ có thể bị bắt nạt, dụ dỗ, tiếp xúc nội dung độc hại mà cha mẹ không biết. Những cái bẫy này được cảnh báo trong bài viết về những cái bẫy trên mạng xã hội nhắm vào trẻ em. Văn hóa “giang hồ mạng” cũng tác động đến cách trẻ nhìn nhận bản thân, xem bài giang hồ mạng và ảnh hưởng đến giới trẻ.

Trò chuyện với con thế nào

1. Chọn thời điểm yên tĩnh, không trong lúc đang tranh cãi hay khi con đang bận học.
2. Bắt đầu bằng quan sát, không phán xét: “Mẹ thấy dạo này con ít ra ngoài, hay ở trong phòng. Con có chuyện gì muốn kể không?”
3. Lắng nghe nhiều hơn nói: không ngắt lời, không vội khuyên, không so sánh với “hồi bố mẹ còn khổ hơn”.
4. Ghi nhận cảm xúc: “Nghe vậy chắc con mệt mỏi lắm.” Đừng nói “Có gì đâu mà buồn”.
5. Hỏi thẳng nếu lo lắng: hỏi con có từng nghĩ đến việc làm hại bản thân không. Hỏi trực tiếp không làm tăng nguy cơ, mà giúp con có cơ hội chia sẻ.
6. Cùng con tìm giúp đỡ: giải thích đi gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý cũng bình thường như đi khám khi bị đau.

Các hướng điều trị

Việc đánh giá và điều trị do bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi, chuyên gia tâm lý thực hiện, tùy mức độ:

• Trị liệu tâm lý: như liệu pháp nhận thức hành vi, giúp trẻ nhận ra và thay đổi lối suy nghĩ tiêu cực, học kỹ năng đối phó. Đây thường là lựa chọn đầu tiên với trầm cảm nhẹ đến vừa.
• Thuốc: với trầm cảm vừa đến nặng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc chống trầm cảm, theo dõi chặt chẽ, đặc biệt trong những tuần đầu. Không tự mua thuốc cho trẻ, không tự ngưng thuốc.
• Hỗ trợ gia đình và nhà trường: điều chỉnh kỳ vọng, giảm áp lực, phối hợp với giáo viên.
• Lối sống: ngủ đủ, vận động, ăn uống đều, giảm thời gian màn hình, duy trì kết nối với bạn bè.

Cả gia đình có thể cùng thay đổi một số thói quen nhỏ, ví dụ theo gợi ý trong bài thử thách 7 ngày thay đổi thói quen, như một cách đồng hành cùng con.

Khi nào cần giúp đỡ ngay lập tức

• Trẻ nói muốn chết, viết, vẽ, đăng bài về cái chết.
• Trẻ tự làm đau bản thân: rạch tay, đánh vào người.
• Trẻ cho đi đồ vật quý, nói lời từ biệt.
• Trẻ đột ngột bình thản bất thường sau thời gian dài suy sụp.

Trong những trường hợp này, không để trẻ ở một mình, cất giữ thuốc, vật sắc nhọn, và đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất. Bạn cũng có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn, hỗ trợ.

Cha mẹ cũng cần được hỗ trợ

Đồng hành với một đứa trẻ trầm cảm rất mệt mỏi. Cha mẹ nên chia sẻ trách nhiệm, tìm nhóm hỗ trợ phụ huynh, chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình. Những bi kịch ở tuổi vị thành niên, như được phân tích trong bài thiếu niên phạm tội và vai trò gia đình, giáo dục, cho thấy sự lắng nghe từ sớm trong gia đình có ý nghĩa thế nào.