Vi Nhựa Và Ô Nhiễm Không Khí: Nguy Cơ Sức Khỏe Cộng Đồng

Không khí ta hít thở hằng ngày, đặc biệt ở đô thị, chứa bụi mịn PM2.5 và cả các mảnh vi nhựa rất nhỏ. Tác hại của bụi mịn PM2.5 với hệ hô hấp và tim mạch đã được chứng minh rõ ràng; còn vi nhựa trong không khí là vấn đề mới hơn, các nhà khoa học đã phát hiện chúng trong không khí trong nhà, ngoài trời và trong mô phổi người, nhưng mức độ gây hại cụ thể vẫn đang được nghiên cứu. Giảm phơi nhiễm bằng cách theo dõi chất lượng không khí, thông gió và làm sạch nhà đúng cách, đeo khẩu trang phù hợp khi ô nhiễm cao và giảm đồ nhựa trong sinh hoạt là những việc làm được ngay.

Hai khái niệm dễ lẫn: bụi mịn và vi nhựa

Bụi mịn PM2.5 là các hạt có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, có nguồn gốc từ khói xe, đốt than, đốt rơm rạ, công nghiệp, xây dựng, nấu nướng. Hạt nhỏ đến mức đi sâu vào phế nang phổi và một phần vào máu.

Vi nhựa là mảnh nhựa nhỏ, thường dưới 5 mm; phần có thể bay trong không khí thường là sợi và mảnh rất nhỏ. Nguồn phát tán gồm sợi vải tổng hợp từ quần áo, rèm, thảm; bụi mài mòn lốp xe; rác nhựa phân hủy ngoài trời; đồ nhựa trong nhà bị mài mòn. Một phần vi nhựa có thể nằm trong bụi PM2.5, nên hai vấn đề có chỗ chồng lấn.

Điều đã biết chắc: bụi mịn hại sức khỏe

Các tổ chức y tế lớn, trong đó có Tổ chức Y tế Thế giới, xem ô nhiễm không khí là một trong những nguy cơ môi trường lớn nhất đối với sức khỏe. Phơi nhiễm bụi mịn lâu dài liên quan đến:

• Bệnh hô hấp: hen, viêm phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhiễm trùng hô hấp ở trẻ em.
• Bệnh tim mạch: nhồi máu cơ tim, đột quỵ, rối loạn nhịp; xem thêm bài đột quỵ trẻ hóa và lối sống.
• Ung thư phổi: ô nhiễm không khí ngoài trời được IARC xếp vào nhóm tác nhân gây ung thư.
• Ảnh hưởng thai kỳ, sự phát triển phổi của trẻ.

Điều còn đang nghiên cứu: vi nhựa trong cơ thể

Các nghiên cứu đã tìm thấy vi nhựa trong mẫu mô phổi, máu và nhiều cơ quan khác. Trên tế bào và động vật, vi nhựa có thể gây phản ứng viêm, stress oxy hóa, và mang theo các hóa chất phụ gia (chất hóa dẻo, chất chống cháy) cùng chất ô nhiễm bám trên bề mặt. Tuy nhiên, khoa học chưa xác định được ngưỡng phơi nhiễm gây bệnh ở người, cũng như tác động dài hạn cụ thể. Phương pháp đo vi nhựa còn chưa chuẩn hóa. Vì vậy, các tuyên bố kiểu "vi nhựa gây ung thư" hay "mỗi tuần ta ăn một thẻ tín dụng nhựa" cần được hiểu thận trọng: vấn đề có thật, nhưng con số và kết luận đi kèm thường bị đơn giản hóa.

Trong nhà có thể ô nhiễm hơn ngoài trời

Nhiều người nghĩ đóng kín cửa là an toàn. Thực tế, không khí trong nhà chứa vi nhựa từ quần áo, chăn đệm, thảm, sofa vải, cùng khói nấu nướng, khói hương, khói thuốc lá. Một số nghiên cứu ghi nhận nồng độ sợi vi nhựa trong nhà cao hơn ngoài trời. Nhà ẩm còn có thêm bào tử nấm mốc; xem cách xử lý trong bài diệt nấm mốc trong nhà an toàn.

Giảm phơi nhiễm: việc mỗi gia đình làm được

Chọn khẩu trang thế nào

Khẩu trang vải thông thường lọc bụi mịn kém. Khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn (như các loại có tiêu chuẩn N95, KN95, FFP2) hiệu quả hơn nếu đeo khít mặt. Khẩu trang y tế có tác dụng ở mức trung bình. Người có bệnh tim phổi nên hỏi bác sĩ trước khi đeo khẩu trang lọc cao trong thời gian dài vì có thể gây khó thở.

Có nên mua máy lọc không khí

Máy lọc có màng lọc HEPA giúp giảm bụi mịn trong phòng kín khi chọn công suất phù hợp diện tích và thay màng lọc đúng hạn. Máy không thay thế được thông gió và vệ sinh nhà. Tránh các máy tạo ozone vì ozone gây kích ứng đường hô hấp.

Nhóm người cần bảo vệ nhiều hơn

• Trẻ em: thở nhanh hơn, phổi đang phát triển.
• Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, hô hấp.
• Phụ nữ mang thai.
• Người làm việc ngoài trời: công nhân, shipper, tài xế xe ôm.

Với những nhóm này, những ngày chỉ số chất lượng không khí xấu nên hạn chế ra ngoài vào giờ cao điểm, giữ thuốc điều trị bệnh nền đầy đủ và đi khám khi triệu chứng nặng lên.

Vi nhựa trong thực phẩm: một mảnh ghép khác

Bên cạnh đường hô hấp, vi nhựa còn vào cơ thể qua ăn uống: nước đóng chai, muối, hải sản, thậm chí mật ong. Bài mật ong chứa vi nhựa phân tích một ví dụ cụ thể và cách người tiêu dùng có thể giảm tiếp xúc.

Câu chuyện của cộng đồng, không chỉ của cá nhân

Không ai tự lọc được bầu không khí của cả thành phố. Giảm ô nhiễm cần chính sách về giao thông, năng lượng, quản lý rác thải nhựa, kiểm soát đốt rơm rạ và công nghiệp. Mỗi người góp phần bằng việc đi phương tiện công cộng khi có thể, bảo dưỡng xe, phân loại rác, hạn chế đồ nhựa dùng một lần. Những thay đổi nhỏ, nhân lên trong cả cộng đồng, mới tạo ra khác biệt.

Khi nào cần đi khám

Ho kéo dài trên ba tuần, khó thở khi gắng sức tăng dần, thở rít, đau ngực, cơn hen dày hơn vào những đợt ô nhiễm là lý do để gặp bác sĩ. Người hút thuốc lâu năm hoặc làm việc trong môi trường nhiều bụi nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra chức năng hô hấp.