Gỏi cá và sán lá gan: Nguy cơ tiềm ẩn và cách phòng ngừa

Gỏi cá mè, gỏi cá trắm, cá chép, cá diếc là món nhậu quen thuộc ở nhiều địa phương. Nhưng cá nước ngọt ăn sống hoặc chưa nấu chín là nguồn lây chính của sán lá gan nhỏ, loại ký sinh trùng có thể sống trong đường mật người hàng chục năm, gây viêm đường mật, xơ gan và được Tổ chức Y tế Thế giới xếp là tác nhân gây ung thư đường mật. Chanh, giấm, rượu hay mù tạt đều không diệt được ấu trùng sán. Cách phòng duy nhất chắc chắn là ăn cá đã nấu chín. Bài viết giải thích nguy cơ, dấu hiệu và cách xử lý.

Sán lá gan nhỏ lây sang người như thế nào

Vòng đời của sán lá gan nhỏ gồm nhiều vật chủ:

1. Trứng sán theo phân người hoặc động vật nhiễm bệnh ra môi trường nước.
2. Trứng vào ốc nước ngọt, phát triển thành ấu trùng.
3. Ấu trùng rời ốc, bám và chui vào thịt cá nước ngọt, tạo thành nang.
4. Người ăn cá sống hoặc chưa chín, nang sán vào ruột, rồi di chuyển lên đường mật và trưởng thành tại đó.

Những nơi có thói quen ăn gỏi cá và dùng phân tươi nuôi cá, xây nhà vệ sinh trên ao cá là vùng có tỷ lệ nhiễm cao. Ở Việt Nam, bệnh được ghi nhận ở nhiều tỉnh phía Bắc và một số tỉnh miền Trung.

Phân biệt với sán lá gan lớn

Cả hai loại đều phòng được bằng ăn chín uống sôi và rửa sạch rau. Cách rửa rau đúng được hướng dẫn trong bài rửa rau củ đúng cách, dù với rau thủy sinh, nấu chín vẫn là cách an toàn nhất.

Nhiễm sán lá gan nhỏ có triệu chứng gì

Nhiều người nhiễm ít sán không có triệu chứng trong thời gian dài. Khi nhiễm nhiều hoặc kéo dài, có thể gặp:

• Đầy bụng, khó tiêu, chán ăn, rối loạn tiêu hóa.
• Đau tức vùng hạ sườn phải.
• Mệt mỏi, sụt cân.
• Vàng da, ngứa, nước tiểu sẫm khi đường mật bị tắc.
• Sốt, đau bụng nhiều khi có viêm đường mật cấp.

Các triệu chứng này không đặc hiệu và có thể gặp ở nhiều bệnh gan mật khác, nên cần đi khám để được chẩn đoán.

Vì sao sán lá gan nhỏ liên quan ung thư

Sán sống trong đường mật gây viêm kéo dài, tổn thương và tăng sinh tế bào biểu mô đường mật. Qua nhiều năm, tình trạng viêm mạn tính này làm tăng nguy cơ ung thư đường mật. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp hai loài sán lá gan nhỏ phổ biến ở châu Á vào nhóm tác nhân gây ung thư cho người. Ung thư đường mật thường phát hiện muộn và tiên lượng không tốt. Các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý gan nói chung được tổng hợp trong bài dấu hiệu sớm ung thư gan.

Những quan niệm sai về gỏi cá

• “Bóp chanh, giấm cho cá chín tái là diệt được sán.” Axit làm thịt cá đổi màu nhưng không diệt được nang sán.
• “Uống rượu mạnh khi ăn gỏi sẽ giết sán.” Rượu không có tác dụng này.
• “Cá nuôi ở ao sạch thì an toàn.” Không thể nhận biết cá nhiễm sán bằng mắt thường; nang sán rất nhỏ.
• “Ăn kèm lá sung, rau thơm, mù tạt sẽ phòng được.” Không có bằng chứng.

Xét nghiệm và điều trị

Nếu bạn từng ăn gỏi cá hoặc sống ở vùng có thói quen ăn gỏi, hãy đi khám tại cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa hoặc bệnh nhiệt đới, ký sinh trùng. Bác sĩ có thể chỉ định:

• Xét nghiệm phân tìm trứng sán.
• Xét nghiệm máu, chức năng gan.
• Siêu âm gan mật, chụp cắt lớp khi cần.

Sán lá gan nhỏ điều trị được bằng thuốc đặc hiệu theo chỉ định và liều lượng của bác sĩ. Không tự mua thuốc tẩy sán uống, vì cần xác định đúng loại sán, liều theo cân nặng và loại trừ chống chỉ định. Sau điều trị, nếu tiếp tục ăn gỏi cá, bạn có thể nhiễm lại.

Những ai có nguy cơ cao

Nguy cơ tập trung ở người có thói quen ăn gỏi cá lâu năm, đặc biệt nam giới trung niên thường xuyên tham gia các cuộc nhậu ở vùng nông thôn ven sông, hồ, ao. Người sống ở các địa phương từng ghi nhận nhiều ca nhiễm, người nuôi cá theo kiểu dùng phân tươi, và cả những người di cư lên thành phố nhưng vẫn giữ thói quen ăn gỏi khi về quê cũng thuộc nhóm nên được kiểm tra. Người đã nhiễm sán nhiều năm, có viêm đường mật tái đi tái lại, cần được bác sĩ theo dõi gan mật định kỳ theo chỉ định, kể cả sau khi đã điều trị sán.

Phòng ngừa cho cả gia đình

1. Ăn cá nước ngọt đã nấu chín kỹ: luộc, hấp, kho, nướng chín đều.
2. Không ăn gỏi cá, cá muối chua sống, cá tái.
3. Dùng thớt, dao riêng cho cá sống và đồ chín.
4. Không dùng phân tươi nuôi cá, không xây nhà vệ sinh trên ao.
5. Ăn rau thủy sinh đã nấu chín, uống nước đã đun sôi.
6. Người lớn trong gia đình nói chuyện với nhau về nguy cơ, nhất là trong các cuộc nhậu ở quê.

Ẩm thực Việt có nhiều món sống, tái độc đáo, như những món được giới thiệu trong bài ẩm thực Việt Nam dị biệt. Thưởng thức văn hóa ẩm thực không có nghĩa là chấp nhận rủi ro ký sinh trùng; với cá nước ngọt, món chín luôn là lựa chọn an toàn. Các nguy cơ ngộ độc khác từ thực phẩm chưa chín được nói thêm trong bài ngộ độc thịt gà.