Bệnh tay chân miệng ở trẻ em bùng phát: nhận biết và phòng ngừa

Bệnh tay chân miệng thường bùng phát thành dịch ở trẻ dưới 5 tuổi, với biểu hiện sốt, loét miệng và nổi bóng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, gối. Phần lớn trẻ khỏi sau khoảng 7 đến 10 ngày, nhưng một số trường hợp, đặc biệt do virus EV71, có thể biến chứng thần kinh, tim phổi rất nhanh. Điều quan trọng nhất với phụ huynh là nhận biết sớm các dấu hiệu chuyển nặng như sốt cao khó hạ, giật mình chới với, nôn nhiều, để đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời. Bài viết tổng hợp những điều cần biết khi dịch tăng cao.

Tay chân miệng là bệnh gì

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhóm virus đường ruột (enterovirus) gây ra, thường gặp nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). EV71 là tác nhân hay liên quan tới các ca biến chứng nặng. Bệnh lây qua đường tiêu hóa và tiếp xúc: nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ bóng nước, phân của người bệnh, và đồ chơi, tay nắm cửa, bề mặt bị nhiễm virus.

Ở Việt Nam, bệnh xuất hiện quanh năm, thường tăng ở một số giai đoạn trong năm, đặc biệt khi trẻ quay lại trường lớp. Môi trường nhà trẻ, mẫu giáo với trẻ chơi gần nhau, cho đồ chơi vào miệng là nơi bệnh dễ lây lan thành ổ dịch.

Diễn tiến và triệu chứng thường gặp

• Giai đoạn đầu: sốt nhẹ hoặc vừa, mệt, quấy khóc, biếng ăn, đau họng, chảy nước bọt nhiều.
• Loét miệng: các vết loét đỏ hoặc bóng nước nhỏ ở lưỡi, lợi, mặt trong má, khiến trẻ đau, bỏ ăn.
• Phát ban, bóng nước: ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông; thường không ngứa, không đau nhiều.
• Có thể kèm: nôn, tiêu chảy nhẹ.

Không phải trẻ nào cũng có đủ triệu chứng. Có trẻ chỉ loét miệng mà ít ban, có trẻ ban rất mờ. Vì vậy khi nghi ngờ, nên cho trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá.

Dấu hiệu chuyển nặng cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay

Đây là phần phụ huynh cần ghi nhớ nhất. Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu có một trong các dấu hiệu:

1. Sốt cao, sốt kéo dài hơn hai ngày hoặc khó hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn.
2. Giật mình chới với, nhất là khi ngủ, hoặc giật mình nhiều lần.
3. Quấy khóc liên tục, khó ngủ, li bì, lừ đừ.
4. Nôn nhiều.
5. Run tay chân, đi loạng choạng, yếu tay chân.
6. Thở nhanh, thở bất thường, da tái, vã mồ hôi, chân tay lạnh.
7. Co giật, hôn mê.

Biến chứng có thể diễn tiến chỉ trong vài giờ, vì vậy đừng chờ "xem thêm một đêm" khi trẻ có những dấu hiệu này.

Chăm sóc trẻ bệnh nhẹ tại nhà

Với trẻ được bác sĩ đánh giá bệnh nhẹ và cho theo dõi tại nhà:

• Hạ sốt: dùng thuốc hạ sốt theo đúng chỉ định, liều theo cân nặng do bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn; lau mát bằng nước ấm. Không tự ý dùng kháng sinh vì bệnh do virus.
• Dinh dưỡng: cho trẻ ăn đồ mềm, lỏng, nguội như cháo, súp, sữa; chia nhiều bữa nhỏ; tránh đồ chua, cay, nóng làm đau vết loét.
• Đủ nước: cho uống nước, sữa thường xuyên, đặc biệt khi sốt.
• Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng; không tự bôi các loại thuốc dân gian, lá cây lên vết loét.
• Không chọc vỡ bóng nước, giữ da sạch, cắt móng tay trẻ.
• Theo dõi sát các dấu hiệu chuyển nặng nêu trên, kể cả về đêm, và tái khám theo hẹn.

Trẻ bệnh nên nghỉ học, cách ly ở nhà theo hướng dẫn của bác sĩ, thường khoảng 10 ngày kể từ khi khởi phát, để tránh lây cho bạn.

Phòng bệnh trong gia đình

• Rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước sạch cho cả người lớn và trẻ: trước khi ăn, trước khi chế biến thức ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã.
• Ăn chín, uống chín, dùng riêng thìa, cốc, bát của trẻ.
• Không mớm thức ăn cho trẻ, không thổi nguội đồ ăn bằng miệng. Thói quen mớm còn là đường lây nhiều bệnh khác, như được cảnh báo trong bài giang mai ở trẻ và thói quen mớm ăn.
• Lau rửa đồ chơi, sàn nhà, tay nắm cửa thường xuyên bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa gia dụng.
• Xử lý phân, tã bẩn đúng cách, cho vào túi kín và vứt vào nơi quy định.

Thói quen vệ sinh nhà cửa để giảm mầm bệnh được hướng dẫn chi tiết hơn trong bài vệ sinh nhà cửa phòng ổ vi khuẩn.

Nhà trường cần làm gì khi có ca bệnh

• Theo dõi sức khỏe trẻ hằng ngày, phát hiện sớm trẻ sốt, loét miệng, nổi ban để báo phụ huynh.
• Bố trí đủ chỗ rửa tay, xà phòng; hướng dẫn trẻ rửa tay đúng cách.
• Lau khử khuẩn đồ chơi, bàn ghế, sàn lớp học thường xuyên, tăng cường khi có ca bệnh.
• Thông báo cho trạm y tế phường, xã để được hướng dẫn xử lý ổ dịch.
• Phối hợp với phụ huynh để trẻ bệnh nghỉ học đủ thời gian.

Những hiểu lầm thường gặp

• "Đã mắc một lần thì không bị lại": sai. Có nhiều chủng virus gây bệnh, trẻ có thể mắc lại do chủng khác.
• "Người lớn không bị": người lớn ít khi có triệu chứng rõ nhưng vẫn có thể mang virus và lây cho trẻ.
• "Bệnh nhẹ, không cần đi khám": phần lớn nhẹ, nhưng không ai đoán trước được trẻ nào sẽ chuyển nặng.
• "Kiêng tắm": trẻ vẫn nên được tắm nhẹ nhàng bằng nước ấm để giữ da sạch.

Hiện tại ở Việt Nam, biện pháp phòng bệnh chủ yếu vẫn là vệ sinh cá nhân và môi trường. Phụ huynh nên theo dõi thông tin từ ngành y tế địa phương về tình hình dịch và các hướng dẫn mới, kể cả thông tin về vắc xin nếu được đưa vào sử dụng.