COVID-19 tái bùng phát: Tiêm chủng và biện pháp phòng ngừa

Mỗi đợt COVID-19 tái bùng phát lại kéo theo câu hỏi quen thuộc: có cần tiêm thêm mũi vắc xin không, tiêm rồi có bị lây không, ai nên ưu tiên. Trả lời gọn: vắc xin vẫn là công cụ chính để giảm nguy cơ bệnh nặng và tử vong, quan trọng nhất với người lớn tuổi và người có bệnh nền; nó cần đi kèm vài biện pháp đơn giản khác để giảm lây nhiễm. Bài viết này tập trung vào chuyện tiêm chủng trong giai đoạn bệnh lưu hành và cách phối hợp với các biện pháp phòng ngừa thường ngày.

Vắc xin COVID-19 bảo vệ điều gì và không bảo vệ điều gì

Nhiều người thất vọng vì đã tiêm đủ mũi mà vẫn mắc COVID-19. Đó là vì kỳ vọng chưa đúng. Vắc xin COVID-19 hiện có:

• Làm giảm mạnh nguy cơ bệnh nặng, phải nhập viện, thở máy và tử vong.
• Giảm một phần nguy cơ nhiễm bệnh và lây cho người khác, nhưng hiệu quả này giảm dần sau vài tháng.
• Không tạo ra miễn dịch suốt đời. Kháng thể suy giảm theo thời gian, và virus liên tục biến đổi.

Vì thế mục tiêu của tiêm chủng trong giai đoạn hiện nay không phải là “không bao giờ mắc”, mà là “nếu mắc thì nhẹ”. Với người trẻ khỏe, khác biệt có thể không lớn; với một người 75 tuổi bị suy tim, đó có thể là khác biệt giữa vài ngày mệt mỏi và một đợt nằm viện.

Ai nên ưu tiên tiêm nhắc lại

Khuyến cáo cụ thể về mũi nhắc lại thay đổi theo từng thời điểm và từng quốc gia, nhưng các tổ chức y tế lớn đều thống nhất nhóm được ưu tiên:

• Người cao tuổi.
• Người có bệnh mạn tính: tim mạch, phổi, thận, gan, đái tháo đường, béo phì.
• Người suy giảm miễn dịch do bệnh hoặc do thuốc.
• Phụ nữ mang thai.
• Nhân viên y tế và người thường xuyên chăm sóc người bệnh.

Ở Việt Nam, việc có triển khai mũi nhắc lại hay không, loại vắc xin nào đang có, phụ thuộc vào kế hoạch của Bộ Y tế và nguồn cung tại từng thời điểm. Cách chắc chắn nhất là hỏi trạm y tế phường, xã hoặc các điểm tiêm chủng dịch vụ uy tín. Bối cảnh về nguồn cung trong nước được nói thêm trong bài nhập khẩu vắc xin COVID-19 và chuyện tự chủ.

Trước và sau khi tiêm cần lưu ý gì

Trước khi tiêm

• Mang theo giấy tờ hoặc thông tin về các mũi đã tiêm trước đó.
• Báo cho nhân viên y tế nếu bạn từng bị dị ứng nặng, đang sốt, đang mang thai hoặc đang điều trị bệnh gì.
• Người có bệnh nền nên kiểm soát bệnh ổn định; nếu băn khoăn, hỏi bác sĩ điều trị trước.
• Ăn uống bình thường, không cần nhịn đói.

Sau khi tiêm

• Ngồi theo dõi tại điểm tiêm theo hướng dẫn, thường khoảng 30 phút.
• Đau, sưng chỗ tiêm, mệt, sốt nhẹ, đau cơ trong một đến hai ngày là phản ứng thường gặp và tự hết.
• Đến cơ sở y tế ngay nếu khó thở, nổi mẩn toàn thân, sưng môi mặt, đau ngực, tim đập nhanh bất thường.

Những hiểu lầm khiến nhiều người bỏ tiêm

Nếu còn băn khoăn về độ an toàn, hãy đọc thêm về vai trò của vắc xin với cá nhân và cộng đồng, và trao đổi trực tiếp với bác sĩ, thay vì dựa vào các video lan truyền trên mạng.

Biện pháp phòng ngừa đi kèm tiêm chủng

Vắc xin hoạt động tốt nhất khi đi cùng những thói quen làm giảm lượng virus bạn tiếp xúc:

1. Khẩu trang ở nơi đông người kín gió trong thời gian số ca tăng: xe buýt, thang máy, phòng khám, siêu thị lúc đông.
2. Thông gió: mở cửa sổ, bật quạt hút ở nhà và văn phòng; hạn chế ngồi lâu trong phòng máy lạnh đóng kín cùng nhiều người.
3. Rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch có cồn, nhất là trước khi ăn và sau khi về nhà.
4. Ở nhà khi ốm và báo cho nơi làm việc, trường học.
5. Giữ sức khỏe nền: ngủ đủ, vận động đều đặn, kiểm soát tốt bệnh mạn tính. Bạn có thể tham khảo một số bài tập tại nhà để nâng thể lực.

Khi đã tiêm mà vẫn mắc bệnh

Mắc COVID-19 sau tiêm không có nghĩa vắc xin vô tác dụng. Phần lớn người đã tiêm chỉ bị nhẹ: sốt, đau họng, nghẹt mũi, mệt vài ngày. Hãy nghỉ ngơi, uống đủ nước, hạn chế tiếp xúc với người khác, dùng thuốc hạ sốt thông thường theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của dược sĩ.

Người thuộc nhóm nguy cơ cao nên liên hệ bác sĩ sớm ngay khi có kết quả dương tính, vì một số thuốc điều trị chỉ hiệu quả nếu dùng trong vài ngày đầu và phải do bác sĩ chỉ định. Đi khám ngay khi thấy khó thở, đau ngực, lơ mơ, môi tím hoặc sốt cao kéo dài.

Một kế hoạch đơn giản cho cả gia đình

Để không phải lúng túng mỗi khi có tin dịch tăng, mỗi gia đình có thể làm một danh sách ngắn:

• Ghi lại ngày tiêm mũi gần nhất của từng người, đặc biệt ông bà, cha mẹ.
• Đánh dấu ai có bệnh nền và bác sĩ nào đang theo dõi họ.
• Chuẩn bị sẵn khẩu trang, nhiệt kế, vài que test nhanh còn hạn, thuốc hạ sốt.
• Thống nhất cách chăm người ốm trong nhà và ai sẽ đưa người bệnh đi viện khi cần.

Tiêm chủng đúng lúc cho đúng người, cộng thêm những thói quen vệ sinh cơ bản, là cách phòng COVID-19 tái bùng phát hiệu quả và ít tốn kém nhất.