Vắc Xin: Lá Chắn Bảo Vệ Sức Khỏe Cá Nhân Và Cộng Đồng

Vắc xin giúp hệ miễn dịch "học" cách nhận diện một tác nhân gây bệnh trước khi gặp nó thật, nhờ đó người được tiêm ít bị mắc bệnh hoặc mắc nhẹ hơn. Khi đủ nhiều người trong cộng đồng có miễn dịch, mầm bệnh khó lây lan, gián tiếp bảo vệ cả những người không thể tiêm như trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch. Đó là lý do vắc xin vừa là lựa chọn cá nhân, vừa là trách nhiệm chung.

Vắc xin hoạt động như thế nào

Khi một vi khuẩn hay virus xâm nhập, hệ miễn dịch cần thời gian để nhận diện và tạo kháng thể, tế bào miễn dịch đặc hiệu. Trong khoảng thời gian đó, bệnh có thể đã kịp gây hại. Vắc xin đưa vào cơ thể một "bản mẫu" an toàn của mầm bệnh: vi sinh vật đã bất hoạt, giảm độc lực, một phần protein, độc tố đã biến đổi hoặc chỉ dẫn di truyền để tế bào tạo ra protein đó. Hệ miễn dịch phản ứng với bản mẫu này và hình thành trí nhớ miễn dịch. Lần sau gặp mầm bệnh thật, cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn.

Miễn dịch cộng đồng: tấm chắn vô hình

Hãy hình dung mỗi người có miễn dịch là một "bức tường" chặn đường lây. Khi bức tường đủ dày, mầm bệnh không tìm được người để lây tiếp và dịch tắt dần. Mức độ bao phủ cần thiết khác nhau giữa các bệnh: bệnh lây càng mạnh như sởi thì tỷ lệ tiêm cần càng cao. Khi tỷ lệ tiêm giảm ở một khu vực, dịch có thể bùng lại dù bệnh tưởng đã được kiểm soát. Các đợt sởi xuất hiện trở lại ở nhiều nơi trên thế giới là ví dụ; bài phòng dịch sởi và tay chân miệng có thêm hướng dẫn cho phụ huynh.

Những ai được hưởng lợi gián tiếp

• Trẻ sơ sinh chưa đến tuổi tiêm các mũi đầu tiên.
• Người đang hóa trị ung thư, ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Người có bệnh lý khiến không thể tiêm một số vắc xin.
• Người cao tuổi có đáp ứng miễn dịch yếu hơn.

Tiêm chủng mở rộng tại Việt Nam

Chương trình Tiêm chủng mở rộng được triển khai tại Việt Nam từ những năm 1980, cung cấp miễn phí các vắc xin cơ bản cho trẻ em như lao, viêm gan B, bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, sởi, viêm não Nhật Bản và một số vắc xin khác. Nhờ chương trình này, nhiều bệnh từng phổ biến nay đã trở nên hiếm gặp. Bên cạnh đó là hệ thống tiêm chủng dịch vụ với các vắc xin như phế cầu, cúm, thủy đậu, HPV, viêm màng não. Phụ huynh nên giữ sổ tiêm chủng hoặc cập nhật trên ứng dụng để biết con còn thiếu mũi nào.

Người lớn cũng cần tiêm

Tiêm chủng không chỉ dành cho trẻ em. Người lớn có thể cần:

• Cúm mùa hằng năm, đặc biệt người cao tuổi, người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai.
• Uốn ván nhắc lại định kỳ hoặc khi có vết thương bẩn.
• Viêm gan B nếu chưa có kháng thể.
• HPV cho người trẻ chưa tiêm; xem bài vắc xin HPV ngăn ngừa ung thư cổ tử cung.
• Phế cầu, zona cho người cao tuổi theo tư vấn.
• Ho gà trong thai kỳ để bảo vệ trẻ sơ sinh, theo chỉ định.

Tác dụng phụ: hiểu đúng để không sợ sai

Phần lớn phản ứng sau tiêm là nhẹ và tạm thời: đau, sưng chỗ tiêm, sốt nhẹ, quấy khóc ở trẻ. Đây thường là dấu hiệu hệ miễn dịch đang làm việc. Phản ứng nặng như phản vệ rất hiếm và thường xảy ra trong thời gian ngắn sau tiêm, vì vậy người được tiêm cần ở lại theo dõi tại cơ sở. Cơ quan quản lý ở nhiều nước có hệ thống theo dõi biến cố sau tiêm để phát hiện và đánh giá các tín hiệu bất thường.

Khi đọc một câu chuyện "bị biến chứng sau tiêm" trên mạng, hãy phân biệt: sự việc xảy ra sau khi tiêm không có nghĩa là do vắc xin gây ra. Cơ quan chuyên môn cần điều tra mới kết luận được.

Những hiểu lầm thường gặp

"Mắc bệnh tự nhiên tạo miễn dịch tốt hơn." Có thể, nhưng cái giá là chính căn bệnh, với nguy cơ biến chứng, tàn tật, tử vong. Vắc xin cho miễn dịch mà không phải trả cái giá đó.

"Tiêm nhiều vắc xin cùng lúc làm quá tải hệ miễn dịch." Hệ miễn dịch của trẻ tiếp xúc với vô số vi sinh vật mỗi ngày. Lịch tiêm phối hợp đã được nghiên cứu để an toàn và hiệu quả.

"Bệnh đó giờ không còn, không cần tiêm." Bệnh hiếm chính là nhờ tiêm chủng. Ngừng tiêm, bệnh có thể quay lại.

Bài học từ đại dịch

Đại dịch COVID-19 cho thấy vai trò của vắc xin trong việc giảm ca bệnh nặng và tử vong, đồng thời cho thấy tầm quan trọng của việc chủ động nguồn cung vắc xin. Bài chủ động nguồn vắc xin COVID-19 bàn về khía cạnh này.

Việc cụ thể mỗi gia đình có thể làm

• Rà soát sổ tiêm chủng của trẻ, bổ sung mũi còn thiếu.
• Hỏi bác sĩ về các vắc xin cần cho người lớn trong nhà, nhất là ông bà và người có bệnh nền.
• Đưa trẻ tiêm đúng lịch, không tự ý trì hoãn khi trẻ chỉ sổ mũi nhẹ mà chưa hỏi bác sĩ.
• Tìm thông tin từ nguồn y tế chính thống trước khi chia sẻ tin tức về vắc xin.