Gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa và nguy cơ ung thư gan

Gan nhiễm mỡ từng bị xem là chuyện nhẹ, “ai béo cũng bị”. Nhưng các hiệp hội gan mật quốc tế nay gọi tình trạng phổ biến nhất là bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD), nhấn mạnh mối liên hệ với béo bụng, tiểu đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu. Ở một số người, mỡ gan gây viêm, xơ hóa, tiến tới xơ gan và có thể dẫn đến ung thư gan. Tin tốt là ở giai đoạn sớm, gan nhiễm mỡ có thể cải thiện rõ khi giảm cân và thay đổi lối sống. Bài viết giải thích cơ chế, nhóm nguy cơ và những việc cần làm.

Gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa là gì

Gan nhiễm mỡ là khi mỡ tích tụ trong tế bào gan vượt mức bình thường. Năm 2023, các hiệp hội gan mật lớn thống nhất dùng tên MASLD thay cho tên cũ là bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD). Chẩn đoán MASLD khi có gan nhiễm mỡ kèm ít nhất một yếu tố chuyển hóa như:

• Thừa cân, béo phì hoặc vòng eo lớn.
• Đường huyết cao, tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường type 2.
• Tăng huyết áp.
• Triglyceride máu cao.
• HDL cholesterol (mỡ tốt) thấp.

Tên gọi mới phản ánh đúng bản chất: gan nhiễm mỡ là một biểu hiện của rối loạn chuyển hóa toàn thân, không chỉ là bệnh riêng của gan.

Từ mỡ gan đến ung thư: các giai đoạn

Không phải ai gan nhiễm mỡ cũng tiến triển đến xơ gan hay ung thư; phần lớn dừng ở giai đoạn đầu. Nguy cơ cao hơn ở người có tiểu đường, béo phì nặng, đã có xơ hóa. Đáng chú ý, ung thư gan liên quan rối loạn chuyển hóa có thể xuất hiện cả khi gan chưa xơ hóa nặng, nên theo dõi định kỳ là cần thiết ở người nguy cơ cao. Các dấu hiệu cần cảnh giác được tổng hợp trong bài 5 dấu hiệu sớm của ung thư gan.

Vì sao rối loạn chuyển hóa làm gan “ngập mỡ”

Khi cơ thể kháng insulin, tế bào cơ và mỡ đáp ứng kém với insulin, khiến mỡ từ mô mỡ được giải phóng nhiều về gan, đồng thời gan tăng tự tổng hợp mỡ từ đường. Đường fructose từ nước ngọt, đồ ngọt được gan chuyển hóa trực tiếp và dễ chuyển thành mỡ. Đây là lý do thói quen ăn ngọt có liên quan mật thiết với gan nhiễm mỡ, như phân tích trong bài ăn ngọt quá liều và gan ngập mỡ.

Ai nên kiểm tra gan

• Người thừa cân, béo bụng, kể cả người có cân nặng bình thường nhưng vòng eo lớn.
• Người đái tháo đường type 2 hoặc tiền đái tháo đường.
• Người tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu.
• Người có men gan tăng khi xét nghiệm định kỳ.
• Người uống rượu bia thường xuyên, vì rượu và rối loạn chuyển hóa cùng làm gan tổn thương nặng hơn.
• Người có viêm gan B, C kèm các yếu tố trên.

Kiểm tra gan nhiễm mỡ bằng cách nào

Gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng; có người chỉ thấy mệt mỏi, nặng tức hạ sườn phải. Bác sĩ có thể chỉ định:

• Xét nghiệm máu: men gan, đường huyết, mỡ máu, có thể kèm các chỉ số tính điểm xơ hóa.
• Siêu âm bụng: phát hiện gan nhiễm mỡ ở mức độ nhất định.
• Đo độ đàn hồi gan (như FibroScan): đánh giá mức độ mỡ và xơ hóa.
• Trong một số trường hợp cần thêm chẩn đoán hình ảnh khác hoặc sinh thiết.

Men gan bình thường không loại trừ gan nhiễm mỡ hay xơ hóa, vì vậy người có nhiều yếu tố nguy cơ nên được đánh giá kỹ hơn theo chỉ định của bác sĩ.

Đảo ngược gan nhiễm mỡ bằng lối sống

Giảm cân từ từ

Các hướng dẫn điều trị cho thấy giảm khoảng 5% cân nặng đã giúp giảm mỡ gan, và giảm khoảng 7 đến 10% có thể cải thiện viêm và xơ hóa. Giảm cân nên từ từ; giảm quá nhanh có thể làm gan tổn thương thêm.

Điều chỉnh ăn uống

• Cắt giảm nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, đồ uống có đường.
• Giảm tinh bột tinh chế, tăng rau, ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc.
• Ưu tiên chất béo tốt từ cá, dầu thực vật, các loại hạt.
• Hạn chế tối đa rượu bia.

Vận động

Tập thể dục giúp giảm mỡ gan ngay cả khi cân nặng chưa giảm nhiều. Kết hợp đi bộ nhanh, đạp xe, bơi với bài tập sức mạnh hai đến ba buổi mỗi tuần.

Ngủ đủ, tránh thức khuya

Thiếu ngủ và nhịp sinh hoạt đảo lộn làm rối loạn chuyển hóa nặng hơn, xem thêm bài thức khuya hại gan.

Những điều không nên làm

• Tự uống “thuốc bổ gan”, “thải độc gan” theo quảng cáo. Nhiều sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc còn gây tổn thương gan.
• Nhịn ăn cực đoan để giảm cân nhanh.
• Bỏ qua điều trị tiểu đường, huyết áp, mỡ máu vì nghĩ chỉ cần chữa gan.

Hiện có một số thuốc được nghiên cứu và phê duyệt ở vài quốc gia cho viêm gan nhiễm mỡ có xơ hóa, nhưng chỉ dùng theo chỉ định chuyên khoa. Với đa số người bệnh, thay đổi lối sống vẫn là nền tảng điều trị. Hãy tái khám định kỳ theo lịch bác sĩ hẹn để theo dõi mức độ xơ hóa và phát hiện sớm biến chứng.