Ung Thư Đại Tràng: Tầm Soát Và Phòng Ngừa Hiệu Quả

Tầm soát ung thư đại tràng là kiểm tra khi bạn chưa có triệu chứng, để tìm polyp và cắt bỏ trước khi chúng biến thành ung thư, hoặc phát hiện ung thư ở giai đoạn rất sớm. Nhiều hướng dẫn quốc tế hiện khuyên người có nguy cơ trung bình bắt đầu tầm soát từ 45 tuổi, bằng nội soi đại tràng hoặc xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân định kỳ. Người có nguy cơ cao cần bắt đầu sớm hơn theo tư vấn của bác sĩ.

Đây là một trong số ít loại ung thư có thể phòng ngừa được nhờ tầm soát, bởi phần lớn ung thư đại tràng phát triển từ polyp lành tính trong nhiều năm.

Từ polyp đến ung thư: khoảng thời gian vàng

Polyp là những khối nhô lên từ niêm mạc ruột. Đa số polyp không nguy hiểm, nhưng một số loại, đặc biệt là polyp tuyến, có thể chuyển thành ung thư qua thời gian dài, thường tính bằng năm. Nội soi đại tràng vừa phát hiện vừa cắt được polyp ngay trong lần soi. Đây là lý do tầm soát không chỉ "phát hiện sớm" mà còn thực sự "phòng ngừa".

Bạn thuộc nhóm nguy cơ nào

Nếu bạn đang có triệu chứng, hãy đọc bài dấu hiệu báo động của ung thư đại tràng và đi khám thay vì chờ đến lịch tầm soát.

Các cách tầm soát phổ biến

Nội soi đại tràng toàn bộ

Được xem là tiêu chuẩn vì quan sát trực tiếp toàn bộ ruột già và cắt polyp được ngay. Nếu kết quả bình thường ở người nguy cơ trung bình, khoảng cách tới lần soi tiếp theo thường dài, nhiều hướng dẫn nêu mốc 10 năm. Nhược điểm: phải làm sạch ruột, có thể cần gây mê, có rủi ro hiếm gặp như chảy máu, thủng ruột.

Xét nghiệm máu ẩn trong phân (FIT)

Người làm chỉ cần lấy một mẫu phân nhỏ tại nhà theo hướng dẫn. Xét nghiệm miễn dịch tìm hemoglobin người trong phân, không cần kiêng ăn đặc biệt. FIT cần làm lặp lại hằng năm. Nếu kết quả dương tính, bắt buộc phải nội soi để tìm nguyên nhân; dương tính không có nghĩa là ung thư, âm tính một lần cũng không loại trừ hoàn toàn.

Một số lựa chọn khác

Xét nghiệm DNA trong phân, chụp CT đại tràng hay nội soi đại tràng sigma là những lựa chọn có ở một số nơi. Mỗi cách có ưu nhược riêng và đều cần nội soi khi kết quả bất thường. Cách tầm soát tốt nhất là cách bạn thực sự làm và làm đều đặn.

Chuẩn bị nội soi sao cho "sạch"

Chất lượng nội soi phụ thuộc rất nhiều vào việc làm sạch ruột. Ruột còn phân thì polyp nhỏ dễ bị che khuất, có khi phải soi lại.

• Vài ngày trước soi: hạn chế rau nhiều xơ, trái cây có hạt, ngũ cốc nguyên hạt theo hướng dẫn của cơ sở.
• Ngày trước soi: ăn lỏng, nhẹ; uống dung dịch làm sạch đúng giờ, đúng lượng.
• Báo bác sĩ nếu bạn dùng thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc sắt; một số thuốc cần điều chỉnh trước khi soi, nhưng chỉ điều chỉnh theo chỉ dẫn.
• Nếu gây mê, cần người thân đi cùng và không tự lái xe về.

Phòng ngừa: những gì bạn làm được mỗi ngày

Tầm soát là "lưới an toàn", còn lối sống là nền móng. Những điều được khuyến cáo rộng rãi:

• Giảm thịt chế biến sẵn: xúc xích, thịt xông khói, giăm bông, lạp xưởng. IARC xếp thịt chế biến vào nhóm gây ung thư đại trực tràng.
• Hạn chế thịt đỏ: thay bớt bằng cá, đậu, thịt gia cầm.
• Tăng chất xơ: rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, trái cây.
• Vận động đều: đi bộ nhanh, đạp xe, bơi; giảm thời gian ngồi liên tục.
• Giữ cân nặng hợp lý, đặc biệt vòng bụng.
• Không hút thuốc, hạn chế rượu bia.

Bữa cơm Việt truyền thống nhiều rau và cá vốn là lợi thế; vấn đề nằm ở xu hướng ăn nhiều đồ chiên, đồ chế biến sẵn và ít vận động. Một số gợi ý thay đổi cụ thể có trong bài thay đổi thói quen ăn uống để ngừa ung thư.

Những lý do thường khiến người ta né tầm soát

"Tôi khỏe, không có triệu chứng gì." Chính vì không có triệu chứng mới cần tầm soát; khi có triệu chứng, bệnh thường đã tiến triển.

"Nội soi đáng sợ." Có lựa chọn gây mê; hoặc bắt đầu bằng FIT nếu bác sĩ thấy phù hợp.

"Nhà tôi không ai bị." Phần lớn người mắc ung thư đại tràng không có tiền sử gia đình.

"Làm một lần là xong." Tầm soát là quá trình lặp lại theo chu kỳ, khoảng cách tùy phương pháp và kết quả lần trước.

Sau khi có kết quả

Nếu nội soi phát hiện và cắt polyp, mẫu sẽ được gửi giải phẫu bệnh. Loại polyp, kích thước và số lượng quyết định lịch nội soi tiếp theo, có thể chỉ sau vài năm. Hãy giữ lại kết quả nội soi, kết quả giải phẫu bệnh và mang theo trong lần khám sau. Với người lớn tuổi, việc tầm soát nên được cân nhắc cùng các bệnh nền; bài tầm soát ung thư tiêu hóa cho người U60 có thêm thông tin cho nhóm này.