COVID-19 ở Đắk Nông: Phòng ngừa thế nào khi đã thành bệnh lưu hành?

Khi COVID-19 chuyển sang trạng thái bệnh lưu hành, virus không biến mất mà tồn tại song song với cộng đồng giống cúm mùa. Với người dân Đắk Nông và các địa phương Tây Nguyên, phòng ngừa lúc này không còn là phong tỏa hay giãn cách, mà là bảo vệ đúng người có nguy cơ cao, nhận biết sớm ca bệnh nặng và biết khi nào cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế. Bài viết này tóm lại những việc thiết thực một gia đình ở vùng nông thôn, miền núi có thể làm.

Bệnh lưu hành nghĩa là gì với một hộ gia đình

Ở Việt Nam, Bộ Y tế đã chuyển COVID-19 từ bệnh truyền nhiễm nhóm A sang nhóm B từ cuối năm 2023. Điều đó có nghĩa là bệnh vẫn được theo dõi, vẫn có hướng dẫn chẩn đoán và điều trị, nhưng được quản lý như nhiều bệnh truyền nhiễm thông thường khác. Không còn cách ly bắt buộc theo kiểu trước đây, cũng không còn khai báo y tế đại trà.

Với một hộ gia đình, thay đổi này đặt trách nhiệm phòng bệnh vào chính mỗi người. Ai bị sốt, ho, đau họng cần tự giác hạn chế tiếp xúc. Nhà có người già, người bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai cần chủ động che chắn cho họ. Bệnh lưu hành cũng có nghĩa là số ca có thể tăng lên theo đợt, thường trùng với lúc thời tiết chuyển mùa hoặc khi có biến thể mới lây nhanh hơn.

Đắk Nông (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025) có đặc điểm dân cư phân tán, nhiều thôn buôn cách trạm y tế khá xa, nhiều gia đình sống chung ba thế hệ. Đó là lý do việc phòng bệnh ở đây cần tính tới khoảng cách đi lại và khả năng chăm sóc tại nhà.

Ai cần được bảo vệ trước tiên

Phần lớn người trẻ, khỏe mạnh và đã tiêm vắc xin sẽ chỉ có triệu chứng nhẹ khi mắc COVID-19. Nguy cơ diễn tiến nặng tập trung ở một số nhóm:

• Người từ 60 tuổi trở lên, đặc biệt người trên 75 tuổi.
• Người có bệnh nền: tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, bệnh phổi mạn tính, bệnh thận, béo phì.
• Người suy giảm miễn dịch, đang điều trị ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.
• Phụ nữ mang thai.
• Người chưa tiêm hoặc tiêm chưa đủ liều vắc xin.

Trong gia đình nhiều thế hệ, người trẻ đi làm rẫy, đi chợ phiên, đi học là những người dễ mang virus về nhà. Vì vậy mọi biện pháp phòng ngừa nên được thiết kế với mục tiêu che chắn cho ông bà, cha mẹ lớn tuổi hoặc người đang có bệnh mạn tính.

Những thói quen phòng bệnh vẫn còn giá trị

Không cần làm lại tất cả những gì đã làm trong giai đoạn dịch căng thẳng. Một vài thói quen đơn giản đã được chứng minh hiệu quả với nhiều bệnh đường hô hấp, không riêng COVID-19:

• Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi chợ, đi rẫy về, trước khi nấu ăn và trước khi bế trẻ nhỏ.
• Đeo khẩu trang ở chỗ đông người kín gió như xe khách, chợ trong nhà, phòng chờ bệnh viện, và khi chính mình đang ho, sốt.
• Mở cửa cho thoáng: nhà sàn, nhà gỗ ở Tây Nguyên thường thoáng, nhưng vào mùa mưa nhiều nhà đóng kín cả ngày. Không khí lưu thông giúp giảm lượng virus lơ lửng.
• Che miệng khi ho, hắt hơi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay, không khạc nhổ bừa bãi.
• Ở nhà khi bị ốm: không đi đám cưới, đám tang, lễ hội khi đang sốt, ho.

Các thói quen này cũng giúp phòng cúm, sởi, viêm phổi và nhiều bệnh lây qua đường hô hấp khác. Bạn có thể đọc thêm về triệu chứng viêm họng khi mắc COVID-19 để phân biệt với cảm lạnh thông thường.

Vắc xin trong giai đoạn bệnh lưu hành

Vắc xin không ngăn được hoàn toàn việc nhiễm virus, nhưng giúp giảm rõ rệt nguy cơ bệnh nặng, nhập viện và tử vong. Đây vẫn là công cụ quan trọng nhất cho nhóm nguy cơ cao. Người lớn tuổi hoặc có bệnh nền nên hỏi trạm y tế xã, trung tâm y tế huyện về việc tiêm nhắc lại và lịch tiêm hiện có ở địa phương.

Ở vùng sâu vùng xa, lịch tiêm có thể được tổ chức theo đợt. Gia đình nên giữ sổ hoặc giấy xác nhận tiêm chủng, ghi lại ngày tiêm của người già để khi cán bộ y tế hỏi có thông tin chính xác. Kiến thức chung về vai trò của vắc xin với cộng đồng cũng giúp các gia đình dễ quyết định hơn khi còn băn khoăn.

Khi trong nhà có người mắc COVID-19

Với bệnh lưu hành, phần lớn ca bệnh nhẹ được chăm sóc tại nhà. Cách làm hợp lý trong điều kiện nông thôn:

1. Cho người bệnh nằm phòng riêng hoặc góc riêng thoáng khí; nếu nhà chỉ có một gian, kê giường cách xa người già, trẻ nhỏ và mở cửa sổ.
2. Người bệnh và người chăm sóc đều đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần.
3. Dùng riêng bát đũa, cốc, khăn mặt; rửa bằng nước xà phòng thông thường là đủ.
4. Cho uống đủ nước, ăn đồ mềm dễ tiêu như cháo, súp; nghỉ ngơi, không ra rẫy làm việc nặng.
5. Theo dõi nhiệt độ, nhịp thở, mức tỉnh táo mỗi ngày, ghi lại vào giấy.

Thuốc hạ sốt, giảm đau thông thường chỉ dùng theo hướng dẫn trên bao bì hoặc theo tư vấn dược sĩ, không tự ý dùng kháng sinh, thuốc kháng virus hay corticoid khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu muốn xác định bệnh, có thể dùng que test nhanh kháng nguyên; cách đọc kết quả được hướng dẫn trong bài triệu chứng và test nhanh COVID-19.

Dấu hiệu phải đưa đi viện ngay

Ở nơi xa bệnh viện, nhận ra dấu hiệu nặng sớm có ý nghĩa sống còn. Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất khi có một trong các biểu hiện sau:

• Khó thở, thở nhanh, phải ngồi dậy mới thở được, môi hoặc đầu ngón tay tím tái.
• Đau tức ngực kéo dài.
• Lơ mơ, khó đánh thức, nói lẫn lộn.
• Sốt cao liên tục nhiều ngày không giảm.
• Không ăn uống được, nôn nhiều, tiểu ít.
• Người có bệnh nền thấy bệnh cũ trở nặng: đường huyết tăng cao, huyết áp khó kiểm soát.

Gia đình nên lưu sẵn số điện thoại trạm y tế xã, số cấp cứu 115 và số của một người trong thôn có phương tiện đi lại. Với người già sống xa con cháu, hàng xóm nên có thỏa thuận ghé qua hỏi thăm khi biết họ đang ốm.

Cộng đồng thôn buôn có thể làm gì

Phòng bệnh hiệu quả ở vùng nông thôn thường dựa vào sự gắn kết của cộng đồng hơn là quy định. Một số việc làm được ngay:

• Già làng, trưởng thôn nhắc người đang ốm không đến nơi tụ tập đông như nhà văn hóa, lễ cúng.
• Trường học nhắc phụ huynh cho trẻ sốt, ho nghỉ ở nhà và báo giáo viên.
• Nhân viên y tế thôn bản lập danh sách người già, người bệnh nền để ưu tiên hỏi thăm khi số ca trong vùng tăng.
• Chủ xe khách, xe chở công nhân mở cửa sổ khi chạy đường dài và nhắc khách ốm đeo khẩu trang.

Đừng để phòng bệnh biến thành lo âu

Sống chung với COVID-19 không có nghĩa là sống trong sợ hãi. Thông tin trên mạng xã hội đôi khi phóng đại, kể cả những lời quảng cáo thuốc chữa, lá cây chữa khỏi COVID. Hãy dựa vào hướng dẫn của Bộ Y tế, của trung tâm y tế địa phương và lời khuyên của nhân viên y tế. Khi số ca tăng, chỉ cần quay lại các thói quen cơ bản: rửa tay, đeo khẩu trang nơi đông người, ở nhà khi ốm và bảo vệ người có nguy cơ cao.

Tóm lại, ở Đắk Nông hay bất kỳ địa phương nào, phòng COVID-19 trong giai đoạn bệnh lưu hành là chuyện của từng gia đình: biết ai cần được bảo vệ, giữ những thói quen vệ sinh đơn giản, tiêm vắc xin theo khuyến cáo và không chần chừ đưa người bệnh đi khám khi có dấu hiệu nặng.